نشست تخصصی «معرفی و بررسی کتاب سفرنامه یزد »
نشست تخصصی با عنوان «معرفی و بررسی کتاب سفرنامه یزد : پنج سال در یک شهر ایرانی»، تألیف ناپیر مالکوم و از مهمترین سفرنامههای مبلغان مسیحی در ایران روز سه شنبه 8 اردیبهشت 1394 و با حضور دکتر علیمحمد طرفداری، مترجم کتاب، دکتر محمدرضا ابویی مهریزی و دکتر صفورا برومند، از استادان تاریخ، در اندیشگاه کتابخانه ملی برگزار شد.
در ابتدای جلسه، دکتر طرفداری ضمن خیر مقدم به حضار گفت: ناپیر مالکوم مؤلف کتاب پنج سال در یک شهر ایرانی که با عنوان سفرنامه یزد به فارسی ترجمه و منتشر شده، از مهمترین مبلغان مسیحی بریتانیایی است که در اواخر دوره قاجار و عهد مشروطه برای تبلیغ مسیحیت به ایران و به طور خاص به شهر یزد سفر کرده و مدت پنج سال را در این شهر به سر برده و حاصل تجربیات و مشاهدات خود را بعد از بازگشت به انگلستان در کتابی با عنوان ذکر شده منتشر کرده است. وی در ادامه اضافه کرد: نخستین آشنایی من با این سفرنامه به سالها قبل و زمانی بازمیگردد که به نوعی با حوزه مطالعات یزدپژوهی و تاریخ محلی یزد درگیر بودم. بعد از آن سفر به انگلستان و دسترسی به منابع مطالعاتی کتابخانههای انگلستان و به ویژه کتابخانه ملی این کشور باعث شد تا بتوانم تحقیقات درباره این اثر را به شکل جدیتری دنبال کنم و همچنین به نسخه اصلی این کتاب نیز دسترسی یابم.
دکتر طرفداری سپس افزود: در مسیر این تحقیقات متوجه شدم که اطلاعات کمی درباره زندگی و فعالیتهای تبلیغی ناپیر مالکوم در ایران وجود دارد و غالب محققان تاریخ معاصر ایران و عصر مشروطه چندان اطلاعی درباره این سفرنامه و نظایر آن ندارند. لذا برای کسب اطلاعاتی درباره زندگی و فعالیتهای مالکوم و با توجه به این که خاندانهای اشرافی در اروپا برخلاف ایران بسیار ریشهدار و مستمر هستند، به این فکر افتادم که شاید بتوانم افرادی از خاندان او را یافته و از طریق آنها خلاء اطلاعاتی درباره زندگی مالکوم را پر کنم. خوشبختانه این تلاش نتیجه داد و موفق شدم نواده مؤلف را یافته و موضوع ترجمه کتاب مالکوم به فارسی را با وی مطرح کنم. نواده مؤلف که او نیز همان نام کوچک و فامیل پدربزرگ خود را دارد، از این موضوع بسیار استقبال کرد و عکسها و تصاویر منتشر نشدهای از مؤلف کتاب را به همراه زندگینامه وی تهیه کرده و در اختیارم نهاد. از این رو نسخه ترجمه فارسی این اثر از نظر تصاویر، بیوگرافی مؤلف و توضیحات تکمیلی مترجم، از متن اصلی کتاب به مراتب کاملتر است.
دکتر طرفداری در خاتمه سخنان خود گفت: این سفرنامه نخستین سفرنامه از آثار مبلغان مسیحی است که به فارسی ترجمه و منتشر شده و امیدوارم انتشار آن فتح بابی باشد برای مطالعه و ترجمه سایر آثار مبلغان مسیحی درباره ایران با هدف روشن کردن ابعاد پنهان و کمتر دیده شده فعالیتهای مبلغان مسیحی اروپایی در ایران. همچنین این اثر ظاهراً تنها سفرنامهای است که به طور خاص درباره شهر یزد نوشته شده است. او سپس ادامه داد: کار ترجمه این کتاب و تهیه اطلاعات تکمیلی درباره این اثر در سال 1384 آغاز شد و امروز که سال 1394 است، بعد از گذشت 10 سال کتاب منتشر شده که لازم به ذکر است در مسیر چاپ و انتشار این اثر فراز و نشیبهای بسیاری پیش آمد که همین امر موجب کندی روند انتشار این کتاب شد.
در ادامه جلسه، دکتر برومند صحبت درباره کتاب سفرنامه یزد را با ارائه گزارشی از فعالیتهای انجمن تبلیغی کلیسا در ایران آغاز کرد و گفت: نخستین فعالیتهای مبلغان مسیحیت به قرون گذشته و ادوار تیموری و صفویه بازمیگردد که هیئتهای گوناگونی از فرق مختلف مسیحی به ایران و جهان اسلام سفر کرده و به تبلیغ مسیحیت در میان مسلمانان پرداختند. فعالیتهای هیئت تبلیغی کلیسا در ایران نیز در ادامه همان فعالیتهای تبلیغی مبلغان قبلی است که از قرن نوزدهم آغاز شد و تا دوران انقلاب اسلامی ادامه داشت و البته هنوز هم این هیئت از طریق کانالهای ماهوارهای و در بیرون از ایران فعال است.
دکتر برومند در ادامه افزود: معمولاً ترجمه سفرنامههای اروپایی به زبان فارسی در ایران تاکنون به صورت دقیق و وفادار به متن اصلی انجام نمیشده و مترجمان محترم برداشت خود از نوشتههای سفرنامهنویسان را به عنوان ترجمه مینوشتند، اما خوشبختانه ترجمه این کتاب به صورتی دقیق و وفادار به متن انجام شده و نوع زبان و گفتار مؤلف و کهنگی متن کاملاً در روند ترجمه حفظ شده است.
سپس دکتر ابویی در خصوص سخنان مالکوم از ایران و شهر یزد صحبت کرد و گفت: نخستین کسی که این کتاب را به جامعه محققان ایرانی معرفی و بر اهمیت آن تأکید کرده و آروز کرده بود روزی این کتاب به فارسی ترجمه شود، مرحوم ایرج افشار بود و بسیار متأسفیم که امروز ایشان در قید حیات نیستند تا انتشار آن را ببینند. ابویی ادامه داد: توصیفات مالکوم درباره اقلیم، جغرافیا و محیط شهر یزد به قدری دقیق و گویاست که آدمی با خواندن این توصیفات خود را کاملاً در آن محیط حس میکند. حتی بعضی از توصیفات وی از محیط شهر یزد و باغات و درختان این شهر تا اندازه زیادی به توصیفات برخی از نویسندگان عصر صفویه درباره یزد شباهت دارد، به گونهای که میتوان احتمال داد چه بسا مالکوم متون آن دوره را نیز از نظر گذرانده بوده است.
دکتر ابویی در ادامه صحبتهای خود افزود: البته برداشتهای مالکوم درباره مذهب تشیع بسیار به برداشتها و تحلیلهای شرقشناسان شباهت دارد و از این نظر میتوان به تحلیلهای او در این باره نقدهای بسیار وارد کرد. به علاوه مالکوم درباره احساس تعلقات ملی در میان عامه مردم میگوید که مردم یزد و به طور کلی مردم ایران بیشتر تحت تأثیر تعلقات همشهری بودن هستند که البته این تحلیل او شاید در مورد عامه مردم صحیح باشد، اما با ذهنیت خواص جامعه ایران در گذشتههای دور که در منابع تاریخ ایران کاملاً انعکاس یافتهاند، همخوانی ندارد.
دکتر ابویی ترجمه و چاپ این اثر را که برای نخستین بار صورت گرفته است، اتفاقی بسیار مبارک در حوزه مطالعات یزدپژوهی و تاریخ محلی دانست و افزود: سفرنامههای اروپاییان درباره ایران از جمله مهمترین منابع تاریخ ایران هستند که بسیاری از نکتهها و دقائق تاریخ اجتماعی ایران که مورد توجه نویسندگان داخلی قرار نداشتند، در آنها انعکاس یافتهاند و لذا ترجمه و انتشار این آثار میتواند منابعی گاه منحصر به فرد را درباره تاریخ ایران در اختیار محققان ایرانی قرار دهد.
در پایان جلسه پرسشهایی از سوی برخی از حضار مطرح شد که دکتر طرفداری برای توضیحات بیشتر درباره این کتاب و پاسخ به برخی از سئوالات گفت: ارزش کتاب مالکوم و نظایر آن برای ما به جنبه اسنادی آن برمیگردد، و این که این قبیل آثار برای ما در حکم اسناد دستاولی هستند که از طریق آن میتوانیم به صورتی مستند و محققانه فعالیتهای جریانهای تبشیری و اهداف و اغراض آنها درباره جامعه اسلامی ایران را مورد نقد و بررسی قرار دهیم، و شناخت کاملتر و دقیقتری از نوع و روند فعالیتهای آنان به دست آوریم. به ویژه آن که محققان ایرانی تاکنون کمتر به موضوع فعالیتهای مبلغان مسیحیت در ایران توجه کردهاند و ما هم اکنون جز کتاب تألیفی خانم دکتر برومند، کم تر اثر پژوهشی مستقل دیگری داریم که به بررسی کارنامه فعالیتهای تبشیری در ایران پرداخته باشند. لذا با توجه به تداوم این فعالیتهای تبلیغی در میان مردم جامعه ایران کنونی و نیز برای غلبه بر این فقر مطالعاتی و پژوهشی لازم است تا محققان به شکل گستردهتری به بررسی ابعاد پنهان این نوع فعالیتها توجه کرده و آثار دستاول این مبلغان را ترجمه و در اختیار محققان ایرانی قرار دهند.
