نمایشگاه مجازی محرم به روایت اسناد آرشیو ملی ایران
آیینهای عزاداری سید الشهدا (ع) و یاران باوفایش در ماه محرم یکی از سنتهای مورد توجه، تأثیرگذار و مهم جامعه ایران است که از عهد آل بویه تا به امروز برقرار بوده است و مردم از این طریق ارادت ویژه و محبت خالصانۀ خود را به ائمه اطهار (ع) و به ویژة امام حسین (ع) و یارانش اثبات کردهاند.
در این میان، مراسم سوگواری محرم در عصر قاجار، شکوه و رونق خاصی داشته و مردم و مقامات با حضور گسترده و پرشور در مجالس و هیئتها ارادتشان را به اهل بیت(ع) نشان دادهاند. در آن زمان، در دو ماه محرم و صفر، در تهران دستکم دویست مجلس سوگواری در نقاط مختلف شهر همچون مساجد، تکایا، میدانها، بازار و ... تشکیل میشد و دستههای سینهزن روز و شب در حرکت بودند.
تهران عصر قاجار نزدیک به پنجاه تکیه داشت که همگی در روزهای سوگواری سرتاسر با پارچههای سیاه و شعارهای مذهبی پوشانده میشد. مهمترین تکیه که اینک اثری از آن باقی نمانده، تکیه دولت است که رسمیترین تکیة پایتخت نیز بود. این بنا در دوران ناصری ساخته و باعث اوجگیری مراسم روضهخوانی، سوگواری و تعزیه شد.
در دورة بعد و در زمان پهلوی، رضاشاه که پیش از سلطنت به اصطلاح صاحب دسته و هیئت بود و در مراسم سوگواری ماه محرم شرکت میجست، پس از رسیدن به حکومت تغییر رویه داد و به تدریج مراسم عزاداری را ممنوع کرد. او، نخست محل روضهخوانی قزاقخانه را به تکیه دولت انتقال داد و از شکوه، جلال و مدت زمان مراسم آن کاست. در نهم محرم سال ۱۳۱۰ش. در حالی زنجیرزدن و دسته راه انداختن ممنوع بود؛ وی، درتکیه دولت حضور یافت و روضة سادهای خوانده شد. در ادامة محدود ساختن روضهخوانی ماه محرم در سال بعد، ظاهرا رضاشاه در مراسم سوگواری محرم شرکت نکرد و تنها در بلدیة روضه مختصری خوانده شد. حتی برای اینکه عشق و علاقة سربازان را به امام حسین(ع) کم کنند رژههای مخصوص و دستههای مفصل موزیک و هیاهوی بسیاری به راه انداختند تا توجه آنها را به شاه معطوف کنند.
در این ادامه، شهربانی برای برقراری مجالس عزاداری موانع و مشکلاتی به وجود آورد و از صاحبان تکایا و هیئتها خواست برای برگزاری مراسم ماه محرم اجازه بگیرند. بعدها هم حرکت دستههای عزادار در ایام عاشورا ممنوع شد. حتی اگر احیانا در بعضی خانهها مخفیانه و به صورت پنهانی مراسم عزاداری برپا میشد، صاحبخانهها تحت تعقیب قرار گرفته و راهی زندان میشدند. مخالفت با مراسم عزاداری سیدالشهدا(ع) تا آنجا رسید که به جای عزاداری کاروان شادی(کارناوال) در ایام عاشورا راه انداختند و صنوف مجبور شدند در برپایی این کاروانها شرکت و هرصنفی دسته خود را شرکت دهد. تا جایی که در اواخر حکومت رضاشاه حرکت کارناوالها مصادف بود با شب عاشورا و دستههای رقص با ساز و آواز به پایکوبی و شادی در شهر به رقص در آمدند.
با تبعید رضاشاه و پایان محدودیتهای اعمالشده بر شعائر مذهبی، مراسم و آیینهای ماه محرم بار دیگر رونق گرفت. هیئتهای عزاداری، دستههای سینهزنی و زنجیرزنی و مجالس روضهخوانی که در آن دوره با محدودیتهایی مواجه شده بودند، فعالیت خود را از سر گرفتند و بهتدریج به یکی از مهمترین عرصههای حضور و مشارکت اجتماعی و مذهبی مردم تبدیل شدند. این مجالس افزون بر کارکرد دینی و فرهنگی، در دهههای بعد نقش مهمی در آگاهیبخشی سیاسی و بسیج نیروهای مردمی ایفا کردند.
ماه محرم در شکلگیری، اوجگیری و پیروزی انقلاب اسلامی از جایگاهی ویژه برخوردار است و میان نهضت اسلامی و فرهنگ عاشورا و قیام امام حسین(ع) پیوندی عمیق و ناگسستنی وجود داشت. نهضت امام خمینی(ره) در محرم سال ۱۳۴۲ با سخنرانی تاریخی ایشان در عصر عاشورا آغاز شد؛ سخنرانیکه در آن به انتقاد صریح از حکومت پهلوی، روابط رژیم با امریکا و اسرائیل و تسلط آنها بر ایران پرداختند. این حرکت، زمینهساز قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ و گسترش مبارزات مردمی شد. انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ با برگزاری راهپیماییهای گسترده تاسوعا، عاشورا و اربعین حسینی به اوج خود رسید؛ راهپیماییهایی که با نمایش وحدت و انسجام مردم، نقش تعیینکنندهای در تضعیف رژیم پهلوی و پیروزی انقلاب اسلامی در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ ایفا کردند.
ادارهکل خدمات آرشیوی (اداره ارتباطات آرشیوی)، بهمناسبت فرارسیدن ماه محرم، نمایشگاهی مجازی با عنوان «محرم به روایت اسناد آرشیو ملی ایران»، شامل ۱۷ عنوان با معرفی ۲۲ برگ سند را آمادهسازی و در وبگاه سازمان تقدیم علاقهمندان کرده است.
