به گزارش روابط‌عمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، مراسم رونمایی از مجموعه بین‌­المللی 11 جلدی «اندیشه ایران» روز دوشنبه ۲۷ بهمن ۱۴۰۴، از ساعت ۱۰ و ۳۰ دقیقه تا ۱۲، در تالار فرهنگ مرکز همایش‌های بین‌المللی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران برگزار شد و جمعی از پژوهشگران و علاقه‌مندان حوزه تاریخ و مطالعات ایران در آن به سخنرانی پرداختند.

در این نشست، غلامرضا امیرخانی، عضو هیئت علمی و رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، علی بهرامیان، عضو هیئت علمی دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، خسرو خواجه‌نوری، دبیر مجموعه «اندیشه ایران»، سینا فروزش، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، میرزا محمد حسنی، استاد دانشگاه آزاد اسلامی، و ابراهیم شمشیری، معاون تولید انتشارات امیرکبیر، به سخنرانی پرداختند. همچنین چارلز ملویل، استاد دانشگاه کمبریج، با ارسال پیام ویدیویی در این برنامه حضور داشت.

مجموعه «اندیشه ایران» یک پروژه پژوهشی میان‌رشته‌ای است که در قالب ۱۱ جلد مستقل تدوین شده و تاریخ ایران را از ایران باستان تا دوره صفوی مورد بررسی قرار می‌دهد. در این مجموعه، «ایران» نه صرفاً به‌عنوان یک واحد سیاسی، بلکه به‌مثابه یک ایده تاریخی، فرهنگی و تمدنی مطالعه شده است. این مجموعه با ترجمه خسرو خواجه‌نوری و جمعی از پژوهشگران و به همت انتشارات امیرکبیر در ایران منتشر شده و در اختیار مخاطبان فارسی‌زبان قرار گرفته است.

جلدهای مجموعه «اندیشه ایران» به دوره‌هایی چون شکل‌گیری امپراتوری هخامنشی، دوران اشکانی و ساسانی، ورود و گسترش اسلام، ایران در سده‌های نخست اسلامی، عصر سلجوقیان، دوره مغول و پسامغول، قرن تیموری و در نهایت ایران صفوی اختصاص دارد. در این آثار، با بهره‌گیری از یافته‌های تاریخ، باستان‌شناسی، هنر، دین و مطالعات فرهنگی، بازخوانی انتقادی روایت‌های رایج از تاریخ ایران ارائه شده است.

 

خواجه­‌نوری: زبان فارسی در قرون میانه اسلامی نقش یک زبان بین‌المللی داشت

خسرو خواجه‌نوری، مترجم و دبیر مجموعه، به عنوان سخنران اول نشست نکاتی را درباره معرفی این مجموع بیان کرد و گفت: «این مجموعه یازده‌جلدی حدود ۲۵۰۰ سال از تاریخ ایران را دربر می‌گیرد؛ تاریخی که از دوران باستان و عصر هخامنشیان آغاز می‌شود و تا پایان دوره قاجار ادامه می‌یابد. نویسندگان این مجموعه همگی از متخصصان و صاحب‌نظران شناخته‌شده در دوره‌های تاریخی مورد بحث هستند و از این رو، اثر حاضر را می‌توان تازه‌ترین و یکی از معتبرترین پژوهش‌ها درباره تاریخ ایران دانست که به زبان انگلیسی منتشر شده است. از مهم‌ترین ویژگی‌های این مجموعه، توجه به بخش‌های کمتر دیده‌شده و نقاط مبهم تاریخ ایران است. ترجمه این اثر نیز که حدود سه سال به طول انجامید، با بهره‌گیری از توان مترجمان برجسته فارسی صورت گرفته است.»

وی با اشاره به پیشینه تاریخی و تمدنی زبان فارسی در گستره جهان اسلام و نقش آن در شکل‌دهی به ارتباطات فرهنگی و سیاسی منطقه، در ادامه عنوان کرد: «بررسی‌های تاریخی نشان می‌دهد که پس از ظهور اسلام، زبان فارسی جایگاهی ویژه یافت؛ چنان‌که در قرون میانه اسلامی به‌منزله زبان بین‌المللی پهنه‌ای گسترده فرهنگی و سیاسی به کار می‌رفت. برای نمونه، مکاتبات میان پادشاهان عثمانی و ازبک به زبان فارسی انجام می‌شد و در شهرهایی چون قونیه و نواحی آن‌سوی ماوراءالنهر نیز شعر فارسی سروده می‌شد. امید است این مجموعه بتواند نگاه تازه‌ای به تاریخ ایران پدید آورد و برای مخاطبان، اعم از دانشجویان، استادان دانشگاه و دیگر علاقه‌مندان، افق‌های نوینی بگشاید و به تعمیق فهم تاریخی ما ایرانیان یاری رساند.»

 

شمشیری: روایت تاریخ ایران باید با قلم و نگاه ایرانی تقویت شود

ابراهیم شمشیری، معاون تولید انتشارات امیرکبیر، درباره اهمیت این اثر و جایگاه آن در انتشارات امیر کبیر گفت: «در مجموعه فعالیت‌های انتشارات امیرکبیر، توجه به تاریخ و انتشار آثار تاریخی پیشینه‌ای طولانی دارد و مجموعه تاریخ کمبریج و دیگر کتاب‌های تاریخی منتشرشده نمونه‌هایی از این رویکرد به شمار می‌آیند. خرسندکننده است که اعلام شود در فاصله‌ای کوتاه از انتشار این مجموعه، یکی از مجلدات آن ـ جلد مربوط به دوران ساسانی ـ به چاپ دوم رسیده است؛ موضوعی که از استقبال گسترده مخاطبان حکایت دارد. از جمله اقدامات ارزشمند و ماندگار در این مجموعه، ابتکاری است که خسرو خواجه‌نوری انجام داده و در آغاز هر مجلد، کتاب را به یکی از استادان برجسته تاریخ تقدیم کرده است.»

وی با اشاره به رویکرد راهبردی حوزه نشر در بازخوانی تاریخ ایران و ضرورت تقویت تولیدات بومی در عرصه تاریخ‌نگاری، در ادامه اظهار داشت: «از آرزوهای دیرینه ما در انتشارات امیرکبیر آن است که روزی بتوانیم با زبان و قلم خود در این حوزه گام برداریم و تاریخ و گذشته ایران را با تکیه بر توانمندی‌های داخلی تألیف و منتشر کنیم؛ انتشار این آثار را نیز باید در همین مسیر ارزیابی کرد. بی‌تردید بازنمایی تاریخ متأثر از فضای سیاسی و فرهنگی هر جامعه است و از این‌رو، پس از انتشار اثر نیز باید برای دیده‌شدن و دسترسی مخاطبان به آن تلاشی جدی صورت گیرد تا آثار منتشرشده بتوانند جایگاه شایسته خود را بیابند.»

 

ملویل: پرسش اصلی ما این بود که ایران در ذهن مردم چگونه شکل گرفته است

چارلز ملویل، استاد دانشگاه کمبریج و سرپرست مجموعه ایده ایران، از علاقه و اشتیاق خود به تاریخ ایران گفت و در ادامه عنوان کرد: «در سال ۲۰۱۶ میلادی پیشنهاد سرپرستی این مجموعه به من داده شد و با اشتیاق این مسئولیت را پذیرفتم، زیرا این اثر را برجسته و شایسته دانستم و ارزش آن را داشت که سال‌ها برای آن وقت گذاشته شود. این مجموعه نقشی مهم در گسترش فرهنگ ایرانی و زبان فارسی در خارج از کشور، به‌ویژه در بریتانیا، ایفا می‌کند. همچنین جلد دوازدهم این اثر، مربوط به دوران قاجار، آماده است و امیدوارم که تا پایان تابستان منتشر شود.»

وی با تشریح مبانی نظری و دغدغه‌های فکری خود در سامان‌دهی این مجموعه و با تأکید بر اهمیت «ایده ایران» در مطالعات تاریخی، اظهار کرد: «دغدغه اصلی من در تدوین این مجموعه، «ایده ایران» بوده و همچنان این ایده در ذهنم پابرجاست. مهم‌ترین پرسش این بود که مردم و دیگر بازیگران تاریخی درباره ایران چگونه می‌اندیشیدند؛ چه خارجی‌هایی که به ایران سفر کرده بودند و چه آن‌هایی که هرگز به این سرزمین پا نگذاشته بودند. به‌طور خاص، این پرسش مطرح بود که مردم ایران خود چگونه به سرنوشت و تاریخ کشورشان نگاه می‌کردند. این دو دیدگاه، گرچه متفاوت، مکمل یکدیگر هستند. از سفرنامه‌های خارجی‌ها می‌توان تا حدی دریافت که آنان درباره ایران چه تصوری داشتند، اما شناخت افکار مردم ایران، حتی تا همین اواخر، کاری دشوار بوده است.»

این استاد دانشگاه در پایان سخنان خود تاکید کرد: «بهترین راه برای این امر مطالعه تاریخ‌نگاری و بررسی نحوه روایت مورخان از رویدادها است. افزون بر این، ادبیات و هنر، به‌ویژه شاعران، بخش مهمی از تاریخ ایران را تشکیل می‌دهند و نیازمند توجه ویژه هستند. امید می‌رود این مجموعه بتواند به درک بهتر یکی از بزرگ‌ترین تمدن‌های جهان کمک کند.»

 

حسنی: ایده ایران مفهومی چندلایه است و ترجمه دقیقی ندارد

در ادامه میرزا محمد حسنی، استاد دانشگاه، درباره بخش تاریخ باستان این مجموعه به سخنرانی پرداخت و گفت: «در آغاز باید توضیحی درباره مفهوم «ایده ایران» ارائه دهیم و این پرسش مطرح شود که این ایده چیست و اساساً چگونه می‌توان مفهوم «ایده» را در زبان فارسی ترجمه کرد. در این مجموعه معادل‌هایی مانند «فکر»، «آرمان» و «مفهوم» برای واژه «ایده» انتخاب شده است؛ با این حال، به نظر می‌رسد هیچ‌یک ترجمه‌ای دقیق و کامل از مفهوم اصلی آن نیست. به طور کلی، «ایده ایران» مفهومی گسترده و چندلایه است که در طول تاریخ شکل گرفته و بازتاب آن به‌خوبی در این مجموعه مشاهده می‌شود.»

 این کارشناس تاریخ ایران باستان درباره نسبت شاپور و دین زرتشت عنوان کرد: «یکی از مهم‌ترین مباحث مطرح‌شده در این مجموعه، موضوع شاپور و مسئله زرتشتی بودن یا نبودن اوست که در جلد مربوط به دوران ساسانی مورد بحث قرار گرفته است. می‌دانیم که شاپور در سکه‌ها و متون آن دوران ارادت خود را به اهورامزدا ابراز کرده است، اما در عین حال مذهب مانویت نیز در آن زمان اجازه فعالیت داشته است. همان‌طور که در این اثر آمده، شاپور از نظر سیاسی سیاست مهار دوگانه‌ای را پیش گرفت؛ به‌گونه‌ای که با ایجاد تعادل میان این دو مذهب، هر یک را تحت کنترل خود قرار دهد.»

 

بهرامیان: دیوان‌سالاری یکی از عوامل تداوم تاریخی ایران است

علی بهرامیان، استاد دانشگاه و کارشناس تاریخ میانه ایران، در ابتدای سخنان خود به اهمیت جایگاه مطالعات ایران در غرب اشاره کرد و گفت: «انتشار مجموعه یازده‌جلدی «اندیشه ایران» به زبان انگلیسی، اهمیت مطالعات مربوط به تاریخ ایران در غرب را نشان می‌دهد و این روند همچنان ادامه دارد. دانشگاه‌های غرب با سرعت آثار متعددی درباره ایران و تاریخ آن منتشر می‌کنند که بیانگر اشتیاق بالای آنان به شناخت ایران است.»

در ادامه، وی با اشاره به سطح مخاطبان و الزامات مطالعاتی این مجموعه و نیز برخی محورهای محتوایی آن، بیان کرد: «نکته مهم برای مخاطبان آن است که مطالعه این مجموعه نیازمند آگاهی نسبی از تاریخ ایران است، زیرا نویسندگان قصد ورود به جزئیات پیچیده را ندارند و بیشتر بر نتایج بحث تمرکز کرده‌اند؛ موضوعی که برای مخاطبان غیرحرفه‌ای می‌تواند چالش‌برانگیز باشد. یکی از مباحث مهم مجموعه، چگونگی ورود اسلام به ایران است. جلد مربوط به این دوره با تأکید بر جنگ‌های طولانی خسروپرویز با امپراتوری روم نشان می‌دهد چگونه این نبردها ایران را تضعیف کرد و زمینه ظهور قدرتی جدید، یعنی اسلام، را فراهم آورد.»

این کارشناس تاریخ با تبیین وجوه متمایز این مجموعه و تأکید بر رویکرد مفهومی آن در بازخوانی تاریخ ایران، اظهار کرد: «از دیگر ویژگی‌های این مجموعه، توجه به «ایده ایران» در حوزه‌هایی فراتر از سیاست، از جمله هنر، ادبیات و نظام اداری است؛ حوزه‌هایی که در انتقال مفهوم ایران نقش مهمی داشته‌اند. این رویکرد به فهم تداوم تاریخی ایران کمک می‌کند، زیرا شکاف میان ایران باستان و ایران اسلامی، آن‌گونه که گاه تصور می‌شود، چندان واقعی نیست و بیشتر با نوعی تداوم تاریخی همراه است. همچنین در تاریخ‌نگاری این دوره گاه فتح با اشغال یکسان تلقی می‌شود، در حالی که گستره ایران و محدودیت جمعیت مهاجمان چنین امکانی را فراهم نمی‌کرد. توجه به مفهوم «ایده ایران» می‌تواند به درک دقیق‌تر این واقعیت تاریخی کمک کند.»

 

امیرخانی: حدود پنج قرن است که در پارادایم صفوی زندگی می‌کنیم

غلامرضا امیرخانی، عضو هیئت علمی و رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، درباره اهمیت این مجموعه گفت: «مجموعه ۱۱جلدی «اندیشه ایران» در امتداد آثار مهم دیگری منتشر می شود که تا کنون انتشارات امیرکبیر روانه بازار نشر کرده است. از این‌رو، تداوم این راه را به انتشارات امیرکبیر تبریک می‌گویم و از تلاش این مجموعه برای در اختیار قرار دادن اثری مهم به مخاطبان و علاقه‌مندان تاریخ قدردانی می‌کنم.»

وی در ادامه، با اشاره به اهمیت تاریخی دوره تیموری در تحولات هویتی و سیاسی ایران، چنین بیان کرد: «نکته مهم درباره دوره تیموری آن است که این دوران به‌عنوان مقطع پیش از روی کار آمدن صفویان شناخته می‌شود. از سوی دیگر، حدود پنج قرن است که در پارادایم برآمده از عصر صفوی زندگی می‌کنیم؛ عصری که با پذیرش مذهب تشیع، چارچوبی ماندگار برای هویت دینی و سیاسی ایران شکل گرفت و تا امروز تداوم یافته است. برخی مسائل پیرامونی ایران، از جمله نوع ارتباط با ماوراءالنهر و سرزمین‌های همسایه‌ای چون ترکیه امروزی، نیز ریشه در همان دوره دارد و همچنان با آن‌ها مواجه هستیم.»

این استاد دانشگاه در تشریح یکی از مقالات مهم این مجلد، به جایگاه منابع سفرنامه‌ای در بازسازی تاریخ دوره تیموری پرداخت و گفت: «مقاله جان وودز از جمله مقالات مجلّد مربوط به سده تیموری است که به سفرنامه‌های اواخر دوره تیموری می‌پردازد. می‌دانیم که سفرنامه‌های مربوط به ایران در این دوره بسیار اندک است؛ از جمله سفرنامه روی گونسالس دِ کلاویخو که از معدود روایت‌های خارجیانِ واردشده به ایران به شمار می‌آید. در مقابل، دو سفرنامه از ایرانیانی که به خارج سفر کرده‌اند باقی مانده است: یکی گزارش سفر غیاث‌الدین نقاش که در دوره شاهرخ به‌عنوان سفیر به چین رفت و دیگری سفرنامه نویسنده کتاب مطلع‌السعدین که به هند سفر کرده است. وودز در این مقاله به دو سیاح ایرانی کمتر شناخته‌شده اشاره می‌کند که تاکنون توجه چندانی به آنان نشده و در زمره چهره‌های نسبتاً گمنام قرار دارند.»

رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران در ادامه سخنان خود درباره مجلّد عصر تیموری این مجموعه تصریح کرد: «دو سفرنامه‌ای که در این مقاله به آن‌ها اشاره شده، یکی سفرنامه کمال‌الدین ابیوردی است که ماجرای رساندن اشتباهی کتابی به دربار سلطان یعقوب، از جانب او در حبیب السیر نقل شده است. سفرنامه دیگر متعلق به شخصی به نام سید میرعلی طوسی ـ مشهور به معالی ـ است که با عنوان «خنگار‌نامه» به سرزمین‌های عربی، حجاز، عتبات و مصر سفر کرده است. این سفرنامه‌ها از نادرترین متون این دوره به شمار می‌آیند که در این اثر مورد توجه قرار گرفته‌اند.»

وی در پایان عنوان کرد: «در مجموع، مجلّد سده تیموری اثری فاخر و ارزشمند است و مقالات آن به دست صاحب نظران نام آشنای تاریخ ایران نوشته شده است.»

 

فروزش: اگر خودمان تاریخمان را ترجمه نکنیم، دیگران روایت خواهند کرد

سینا فروزش، استاد دانشگاه و کارشناس تاریخ، سخنان خود را با جایگاه ترجمه در زبان فارسی آغاز کرد و گفت: «من قصد دارم درباره ترجمه در فارسی و تاریخ‌نگاری صحبت کنم. سنت ترجمه در دوران بسیار قدیم، یعنی اوایل اسلام، سابقه داشته است. نکته مهم، احساس نیاز جامعه علمی و فرهنگی به ترجمه بوده است. در تاریخ، شخصیت برجسته‌ای مانند ابن‌مقفع را داریم که می‌توان نقش او را در جهان اسلام هم‌سنگ نقش فردوسی در زبان فارسی دانست؛ به‌ویژه در ترجمه کلیله و دمنه.»

وی با طرح ضرورت تقویت دیپلماسی علمی و گسترش دامنه مخاطبان بین‌المللی تاریخ‌نگاری ایرانی، تصریح کرد: «بحث اصلی این است که چرا ما آثار تألیفی خود را به زبان‌های دیگر ترجمه نکنیم. منابع تاریخی ارزشمندی در اختیار داریم و استادان برجسته‌ای در کشور فعال هستند. به نظر می‌رسد باید به ترجمه آثار داخلی به زبان‌های دیگر توجه بیشتری شود تا روایت ایرانی از تاریخ در سطح جهانی پررنگ‌تر شود.»

 

این رویداد با رونمایی از مجموعه 11 جلدی «ایده ایران» با حضور کارشناسان و اساتید تاریخ و سخنرانان نشست به پایان رسید.