به مناسبت روز اسناد ملی و میراث مکتوب
محسنحسام مظاهری: اسناد را باید از ویترین تاریخ بیرون آورد
مدیر اسناد و کتابخانه ملی منطقه مرکزی کشور (اصفهان) با تأکید بر اینکه اسناد فقط اشیایی تاریخی برای نگهداری در مخازن نیستند، گفت: اسناد بخشی از حافظه جمعی و منابع دستاول شناخت مسائل امروز جامعهاند و بدون مطالعات اسنادی، فهم دقیق مسائل تاریخی، اجتماعی و شهری ممکن نخواهد بود.
به گزارش روابطعمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، همزمان با نوزدهم اردیبهشتماه، روز «اسناد ملی و میراث مکتوب»، روزنامه «اصفهان زیبا» در گفتوگویی تفصیلی با محسنحسام مظاهری، مدیر اسناد و کتابخانه ملی منطقه مرکزی کشور (اصفهان)، به بررسی جایگاه میراث مکتوب، اهمیت اسناد در حافظه تاریخی کشور، ضرورت فرهنگسازی برای حفظ آرشیوهای شخصی و چالشهای آرشیو در عصر دیجیتال پرداخت.
مظاهری در ابتدای این گفتوگو، میراث مکتوب را «هر متن مکتوبشدهای که واجد ارزش تاریخی باشد» توصیف کرد و گفت: «مشهورترین و شاخصترین مصداق، کتابهای خطی و چاپهای سنگی و سربی هستند. همانطور که مکانهای تاریخی و ابنیه جایگاه میراثی دارند، نسخههای خطی هم همین ارزش را دارند. این نسخهها علاوهبر متنشان، از حیث آرایههای هنری هم واجد ارزش تاریخی است.»
وی با اشاره به جایگاه تاریخی اصفهان در تولید و نگهداری نسخ خطی بیان کرد: «بهدلیل مرکزیت اصفهان و جایگاه مهم سیاسیاش در ادوار مختلف تاریخ ایران همچون دوره صفوی، شکوفایی این شهر در حوزه نسخ خطی چشمگیر بوده است. امروز هم اصفهان در مقایسه با بسیاری از شهرها، گنجینهی بزرگ و ارزشمندی از این دسته میراث را در خود دارد و شمار بالایی از نسخ خطی در این شهر نگهداری میشوند؛ به صورت پراکنده و در شرایط مختلف.»
مدیر اسناد و کتابخانه ملی منطقه مرکزی کشور درباره تعریف سند توضیح داد: «سند هرآنچیزی است که بخشی از حافظه تاریخی و جمعی کشور را بازنمایی کند.» وی افزود: «از اسناد رسمی و دیوانی نظیر نامهها و احکام و فرامین و بخشنامهها و قوانین و دستورالعملها و مراسلات و مکاتبات اداری گرفته تا اسناد شخصی همچون قبالههای ازدواج، وقفنامهها، مبایعهنامهها، شجرهنامهها، نامههای شخصی، عکسها، کارتپستالها و نقشهها، همگی بخشی از تاریخ را در خود دارند و ثبت و صیانت از آنها برای حفظ حافظه تاریخی ضروری است.»
مظاهری با اشاره به جایگاه کمتر شناختهشده اسناد در افکار عمومی تأکید کرد: «ارزش و جایگاه سند در اذهان عمومی چنانکه باید شناختهشده نیست و این موضوع نیاز به فرهنگسازی دارد.» وی خاطرنشان کرد: «سندها منابع دستاول هستند و نسبت به بسیاری از دیگر منابع تاریخی اعتبار بالاتری دارند؛ زیرا سند در لحظه وقوع خلق شده و از مداخلات مبتنی بر منافع و از دستکاریها و بازاندیشیها بهدور بوده است.»
وی درباره ضرورت فرهنگسازی برای حفظ اسناد شخصی و خانوادگی یادآور شد: «بسیاری از افراد آرشیوهای شخصی ارزشمندی از اسناد در منزل دارند اما به دلیل عدم شناخت از مراکز اسنادی مانند سازمان اسناد ملی یا پنداشتهای غلط و بیاعتمادی به این مراکز، اسناد را تحویل آنها نمیدهند.» مظاهری ادامه داد: «اگر مردم متوجه شوند اسناد کاغذی و نسخههای خطی و کتابهای چاپ سنگی و سربی چقدر در خانهها آسیبپذیر و در معرض خطرند، اسنادشان را به مراکز آرشیوی میسپارند که تجهیزات و تخصص نگهداری مطلوب و استاندارد از اسناد را دارا هستند.»
همچنین او درباره اهمیت فهرستنویسی اسناد تصریح کرد: «سندی که فهرستنویسی نشود، گویا هرگز وجود نداشته است؛ زیرا در معرض انواع خطرهاست و ممکن است هر لحظه در اثر بیاحتیاطی یا حادثه از بین برود.» وی اضافه کرد: «در سازمان اسناد ملی هر سند که فهرستنویسی میشود، به آن یک کد شناسه اختصاص داده شده که منحصر به خودش است و در آرشیو ملی کشور ثبت میشود.»
مظاهری درباره ثبت و مستندسازی رویدادهای معاصر اظهار داشت: «در تعریف سازمان اسناد و کتابخانه ملی، فقط به اسنادی که ناظر به گذشته دور است، سند نمیگوییم. بخشی از کار ما ثبت و مستندسازی جامعه در اکنون است؛ اکنونی که بهزودی به تاریخ میپیوندد و اگر الان نتوانیم دادههایش را مستند کنیم، ممکن است در آینده دیگر از آن نشانههایی نداشته باشیم و با فقر سندی مواجه شویم.»
وی با اشاره به مستندسازی دیوارنویسیهای مردمی در محل شهادت حضرت آیتالله خامنهای و نیز پویش ثبت اسناد و روایتهای مردمی جنگ تحمیلی سوم عنوان کرد: «براساس تجربیات گذشته این پویش را راهاندازی کردهایم؛ زیرا در دفاع مقدس هشتساله، بسیاری از آنچه میتوانست بر ابعاد اجتماعی و مردمی جنگ دلالت کند، بهعنوان امر معمول با آن مواجهه شده و مستند نشدند.»
مدیر اسناد و کتابخانه ملی منطقه مرکزی کشور درباره چالشهای عصر دیجیتال نیز مطرح کرد: «امروز هرکسی دوربین و دستگاه ضبط دارد و همه میتوانند تولیدکننده سند و آرشیوکننده باشند؛ اما چون روش مشخص و ضابطهمندی در بایگانی کردن نداریم، ممکن است بهراحتی این انبوه اسناد از بین بروند.» وی افزود: «به همان میزان که امروز ابزارهای پیشرفتهتر و امکانات گستردهتری برای ثبت داریم، اگر بدون ضابطه عمل کنیم، ممکن است چیز چندانی دستمان را نگیرد و ثبت نشود.»
وی درباره تعدد آرشیوهای پراکنده در دستگاهها و مجموعههای مختلف نیز ابراز کرد: «تعدد و تکثر منابع آرشیوی مفهوم آرشیو را مخدوش میکند و در این خصوص، با معضل موازیکاری مواجه هستیم.» مظاهری تأکید کرد: «هر بایگانیای آرشیو نیست و هنوز ذهنیت دستگاهها در مواجهه با سند نهایتاً بایگانی است؛ درحالیکه آرشیو مرحلهای بسیار پیشرفته است و اقتضائات خودش را دارد.»
این پژوهشگر حوزه مطالعات اجتماعی با اشاره به نقش اسناد در شناخت مسائل امروز اصفهان گفت: «مطالعات اسنادی در راستای حل بخش مهمی از مسائل اصفهان امروز نقش دارند. ما تا مسئله را دقیق فهم نکرده و ابعاد مختلفش را بررسی نکنیم، نمیتوانیم در راستای حل مسئله گام برداریم.» وی افزود: «نهادها نباید به سند فقط بهعنوان شیئی تاریخی نگاه کنند. مطالعه سند و آگاهی از تجربههای پیشین و مسیرهای رفته میتواند راهبردی و کاربردی برای مسائل امروز ما باشد.»
وی در پایان ابراز امیدواری کرد که شهروندان با اعتماد بیشتر به سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، در حفظ حافظه جمعی کشور مشارکت کنند و گفت: «این فرصتی ملی است که در اختیار همه شهروندان قرار گرفته تا در یک حرکت جمعی و ملی، با کمک هم و با اهدای اسناد شخصی و بایگانیهای خانوادگی، حافظه جمعی و ملی کشور را ثبت کنیم. اگر امروز چنین عزم ملی را پدید نیاوریم، فردا دیگر دیر است.»
متن کامل این گفتوگو در روزنامه «اصفهان زیبا» منتشر شده است و تصویر کامل مصاحبه نیز در ادامه خبر در دسترس مخاطبان قرار خواهد گرفت.
