به مناسبت روز ارتباطات و روابطعمومی
تشریح برنامهها و مأموریتهای سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران در نشست خبری
نشست خبری روز ارتباطات و روابطعمومی، روز دوشنبه ۲۸ اردیبهشتماه ۱۴۰۵، با حضور رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، معاونان سازمان و نمایندگان رسانههای کشور از ساعت ۱۰ تا ۱۲ در تالار سخن سازمان برگزار شد.
به گزارش روابطعمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، در این نشست، غلامرضا امیرخانی، رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، به همراه رضا شهرابی، معاون کتابخانه ملی؛ علیرضا دباغی، معاون اسناد ملی؛ سیدمحمود سادات، معاون پژوهش و منابع دیجیتال و رضا ملکی، معاون توسعه مدیریت و منابع حضور داشتند و به پرسشهای خبرنگاران پاسخ دادند.
نمایندگان خبرگزاریهای صداوسیما، فارس، تسنیم، ایلنا، مهر، ایبنا، ایکنا، آنا، برنا، دانشجو، تابناک، فرهیختگان، دفاعپرس، همشهری، هنرآنلاین، سایهآنلاین، شبستان، پانا، میراث آریا و همچنین روزنامههای جامجم، اطلاعات، جوان، هنرمند و سایه نیز در این نشست خبری حضور داشتند.
غلامرضا امیرخانی، رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، در ابتدای برنامه با اشاره به جایگاه این سازمان گفت: «در بسیاری از کشورها، دو سازمان مجزای آرشیو ملی و کتابخانه ملی وجود دارد، اما در ایران و ۱۹ کشور دیگر، از جمله کانادا و مصر، این دو ادغام شدهاند و یک سازمان واحد را تشکیل دادهاند. وظیفه اصلی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، حفظ، نگهداری، ساماندهی، اشاعه و اطلاعرسانی میراث مکتوب است که در دو بخش و در قالب معاونتهای سازمان دنبال میشود؛ بخشی شامل تراوشات فکری مؤلفان در قالب کتاب، مجلات و پایاننامههاست که در کتابخانه ملی نگهداری و به مخاطبان ارائه میشود و بخش دوم به اسناد ملی و سوابق اداری کشور، از جمله اسناد نظام حکومتی، اختصاص دارد. اسناد در بازه زمانی ۴۰ ساله به سازمان منتقل میشود.»
وی درباره پیشینه اسناد موجود در سازمان افزود: «قدیمیترین سند حکومتی موجود در سازمان، به ۷۰۰ سال پیش و قرن هشتم هجری مرتبط است. علاوه بر این، اسناد دورههای افشاریه، قاجاریه، پهلوی و جمهوری اسلامی نیز در سازمان موجود است. همه اسناد، قراردادها و مکاتبات اداری ثبتشده، سند محسوب میشود و وظیفه نگهداری از آنها برعهده معاونت اسناد ملی است.»
امیرخانی در پاسخ به پرسشی درباره برقراری دوباره شیفت شب کتابخانه ملی بیان کرد: «کتابخانههای ملی دنیا سرویسدهی شیفت شب ندارند و معتقدیم ایجاد این طرح از ابتدا هم اشتباه بود. پژوهشگران و دانشجویان درخواست بهحقی برای استفاده شبانه از سالن مطالعه دارند، اما دیگر نهادها مانند شهرداری باید در این زمینه فعالیت کنند.»
وی با تأکید بر اینکه شیفت شب در برنامههای کتابخانه ملی نمیگنجد، گفت: «مجموعه شهرداری میتواند در کنار کارهایی مانند ایستگاه صلواتی، برای کتابخانه شبانه رورزی هم تدبیری بیندیشد. طبق استانداردهای بینالمللی، کتابخانههای ملی شیفت شب ندارند.»
امیرخانی با اشاره به تعامل کتابخانه ملی با پژوهشگران و دانشجویان گفت: «بهعنوان بزرگترین کتابخانه کشور، حدود ۲۱ سال است که در خدمت قشر فرهیخته و فرهنگی هستیم و روزانه به حدود ۲ هزار عضو خدمترسانی میشود.»
رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران افزود: «متأسفانه گفتن این جمله درست نیست، اما کتابخانه ملی فعالیتهای خوبی انجام میدهد که نباید انجام بدهد. در همه دنیا، کتابخانه ملی وظایف خاصی دارد و درصد محدودی از پژوهشگران به دلایل خاصی به کتابخانه ملی مراجعه میکنند. خدمترسانی به آحاد مردم برای قرائت کتاب یا جزوه، از وظایف کتابخانههای عمومی است، اما در ایران، به دلیل تعداد کم کتابخانههای عمومی استاندارد، کتابخانه ملی این خدمترسانی را عهدهدار شده است؛ در حالی که این کار جزو وظایف اصلی کتابخانه ملی نیست.»
وی ادامه داد: «باید کتابخانههای عمومی استاندارد داشته باشیم تا علاقهمندان به آنجا مراجعه و از فضای مطالعه بهره ببرند. متولیان امر خصوصا شهرداری تهران باید این شرایط را برای متقاضیان فراهم کنند. طی ۲۰ سال اخیر، چند کتابخانه استاندارد در پایتخت ساخته شده است؟ فکر میکنم تعداد آن صفر باشد. اکثر کتابخانههای عمومی تهران ، قبل از انقلاب یا در مقطعی از دهه ۷۰ توسط شهرداری ساخته شده که متأسفانه آنها هم چندان استاندارد نیستند.»
امیرخانی درباره چرایی توقف انتشار پروژه تاریخ شفاهی با تمرکز بر خاطرات رجال سیاسی دوره دوم پهلوی اظهار کرد: «۳۰ سال پیش، طرح تاریخ شفاهی آغاز شد و با ادغام سازمان اسناد و کتابخانه ملی، به معاونت پژوهش این سازمان انتقال یافت.»
وی افزود: «با توجه به رویکرد فرهنگی و هنری این پروژه، گفتوگو با رجال سیاسی دوره پهلوی دوم نیز جستهوگریخته انجام شد؛ بنابراین در ابتدای دهه ۸۰ طرح تاریخ شفاهی پهلوی دوم کلید خورد که بسیار هم خبرساز شد. این پروژه مفصل بود و پنج تا شش سال طول کشید. بخشی از مصاحبهها در آمریکا و بخشی در اروپا انجام شد و با حدود ۴۰ نفر مصاحبه صورت گرفت.»
رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران درباره سرنوشت این مجموعه گفت: «چهار جلد از این مجموعه منتشر شد و در ادامه، سه جلد دیگر نیز به این مجموعه افزوده شد، اما به دلیل ملاحظاتی که به یکی از مجلدات وارد شده بود، انتشار آن متوقف شد.»
امیرخانی تأکید کرد: «در بحث تاریخ شفاهی، صرفاً تهیه مصاحبه مدنظر نیست؛ بلکه هر تاریخ شفاهی به بررسی پژوهشی نیاز دارد، زیرا ممکن است به دلیل فاصله زمانی و کهولت سن، در بیان برخی اطلاعات و خاطرات اشتباه رخ دهد. با این وجود، مقرر شده است با تأمل بیشتر، انتشار مجلدات دیگر این مجموعه در دستور کار قرار گیرد.»
وی درباره تقویت ارتباطهای فرهنگی با کتابخانههای دیگر کشورها بیان کرد: «با کشورهای مختلفی ارتباط برقرار شده و این امکان فراهم شده است تا سازمان بتواند پایگاهی برای مراودات فرهنگی با کشورهای منطقه و قارههای دیگر باشد.»
رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران درباره حفظ آرشیو کتابخانه ملی در ایام جنگ رمضان اظهار کرد: «طبق پروتکل بینالمللی، آرشیو کتابخانه ملی مانند بیمارستان باید مصون باشد؛ اما متأسفانه با کشوری روبهرو هستیم که به هیچ چیز پایبند نیست. بنابراین در کتابخانه ملی، تمهیدات لازم را در نظر گرفتهایم. خوشبختانه کتابخانه ملی از شرایط پایداری برخوردار است. اسناد در زیرزمین نگهداری میشود و در شرایط بحرانی، اقدامات لازم را انجام خواهیم داد.»
وی درباره همکاریهای آتی سازمان با فعالان حوزه هنر گفت: «بهزودی بخش آرشیو کتابخانه ملی با انجمن مستندسازان و سینمای مستند تفاهمنامهای امضا میکند و تعاملات نزدیکی نیز با سازمان سینمایی دارد.»
امیرخانی همچنین با اشاره به مجموعه فرهنگی عباسآباد و تلاشهای رهبر شهید برای احداث آن افزود: «مجموعهای که بهعنوان تپههای عباسآباد شناخته میشود، از درایت رهبر شهید است. از افتخارات جمهوری اسلامی است که این تپهها را به کتابخانه ملی، باغ کتاب، فرهنگستان علوم، فرهنگستان زبان و بنیاد دایرهالمعارف اسلامی تبدیل کرد.»
در ادامه این نشست، رضا شهرابی، معاون کتابخانه ملی، با اشاره به جایگاه کتابخانه ملی در نگهداری میراث مکتوب گفت: «کتابخانه ملی میراثدار نسخ خطی بهعنوان میراث مکتوب است و در این زمینه به صورت جدی به جمعآوری نسخ فارسی از طریق خرید و اهدا به کتابخانه میپردازد.»
وی با اشاره به وجود نسخههای فارسی در برخی کشورها و تلاش سازمان برای دستیابی به آنها بیان کرد: «یکسری نسخ فارسی در کشورهایی مانند هند و پاکستان وجود دارد. این نسخ منابع غنی هستند که در ادوار مختلف نسبت به ضبط آنها اقدام شده است. آخرین اقدام نیز مربوط به یک کتابخانه در کشور پاکستان است که ۱۷ هزار نسخه خطی دارد.»
در بخش دیگری از این برنامه، رضا ملکی، معاون توسعه مدیریت و منابع، درباره بازگشایی ساختمان قدیمی کتابخانه ملی در خیابان ۳۰ تیر توضیح داد: «با انتصاب غلامرضا امیرخانی بهعنوان رئیس سازمان، در برنامهها گنجانده شد که کتابخانه سیتیر، شعبه دوم کتابخانه ملی باشد. در این ساختمان دو نهاد حضور داشتند؛ موزه علوم و فنون و کتابخانه مجلس. طبق رایزنیهای انجامشده، موضوع موزه حل شد و این موزه به مکانی دیگر انتقال یافت. همچنین طبق صحبتهای انجامشده با مدیران کتابخانه مجلس، این مکان تا ماه آینده در اختیار کتابخانه ملی قرار میگیرد.»
وی وعده داد: «با توجه به برآوردها صورت گرفته امیدواریم تا روز روابطعمومی سال 1406 کتابخانه سیتیر افتتاح گردد و نشست خبری بعدی را در آن ساختمان برگزار نماییم.»
سیدمحمود سادات، معاون پژوهش و منابع دیجیتال، درباره فرآیند دیجیتالسازی آرشیو کتابخانه ملی گفت: «با توجه به تقاضای پژوهشگران، آرشیو ما به طور مرتب دیجیتال میشود و در حال حاضر نیز منابع به شکل فیزیکی و در شرایط استاندارد نگهداری میشوند.»
وی درباره دیجیتالسازی اسناد مجلس افزود: «طبق تفاهمنامه میان کتابخانه مجلس و کتابخانه ملی، اسناد مجلس از دوره اول تا مجلس ششم دیجیتال شده است و اعضا میتوانند از طریق سایت سازمان از آن استفاده کنند.»
سادات درباره تبادل اسناد با کشورهای دیگر اظهار کرد: «مبادله اسکن با کشورهای آسیای مرکزی انجام میشود و کار مشترکی با ازبکستان در دست اجراست. همچنین فهرست نسخ خطی ایران برای تاجیکستان و ازبکستان چاپ شده و فهرستی از نسخ خطی کشورهای عربی نیز تولید شده است.»
معاون پژوهش و منابع دیجیتال با اشاره به ضرورت اعتمادسازی برای واسپاری اسناد تاریخی گفت: «بسیاری از اسناد مهم امروز در اختیار خانوادهها قرار دارد؛ در حالی که این اسناد، در واقع اسناد ملی کشور هستند و باید به آرشیو ملی ایران منتقل شوند.»
وی با اشاره به خرید مجموعه اتابک اعظم اظهار کرد: «خرید مجموعه اتابک اعظم، یکی از مهمترین خریدهای تاریخ ۹۰ ساله کتابخانه ملی ایران است. این مجموعه بینظیر شامل اسناد مهم، مکاتبات تاریخی و حتی گزارش معاینه جسد اتابک اعظم پس از ترور در میدان بهارستان است.»
سادات با تأکید بر لزوم گفتوگو و تعامل با خانوادههای دارنده این اسناد افزود: «در دورهای که آرشیو ملی وجود نداشته، این اسناد در خانهها نگهداری شدهاند، اما امروز با وجود آرشیو ملی، باید زمینه بازگشت آنها به جایگاه اصلیشان فراهم شود. برای مثال در این دوره ما توانستیم از طریق رایزنی با خانواده متیندفتری به بخشی از اسناد دکتر مصدق دست یابیم که برای اولین بار در سازمان ما دیحیتالسازی شد.»
سادات درباره بهرهگیری از هوش مصنوعی در کتابخانه ملی بیان کرد: «این فعالیت آغاز شده و در فاز نخست قرار دارد. منابعی مانند پایاننامهها در سازمان ما با هوش مصنوعی بررسی میگردد که کمک بزرگی است. با این شیوه، رضایت گروههای مختلف افزایش پیدا کرده است. فاز دوم نیز بهتازگی آغاز شده بود که درگیر جنگ تحمیلی شدیم. در این فاز، محور اصلی عکسهای تاریخی بود و هوش مصنوعی مکانها و اشخاص موجود در عکسهای تاریخی را شناسایی میکرد؛ البته توانایی شناخت برخی اشخاص را ندارد. به هر حال، استفاده از هوش مصنوعی بحثی نوپا در سازمان محسوب میشود.»
وی با اشاره به حضور کتابخانه ملی در نمایشگاه مجازی کتاب گفت: «کتابخانه ملی با ۴۴ عنوان کتاب، در هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب حضور دارد.»
در ادامه، علیرضا دباغی، معاون اسناد ملی، با اشاره به عملکرد این معاونت در سال گذشته بیان کرد: «در سال ۱۴۰۴، 8.5 میلیون سند از دستگاههای مختلف تعیین تکلیف شد. همچنین در سال گذشته، ۱۵ مجموعه خریداری و ۱۷ مجموعه به کتابخانه اهدا شد؛ برای نمونه، اسنادی از امینالسلطان خریداری و اسنادی از مرحوم محمد مصدق به کتابخانه اهدا شد.»
