با محوریت شاهنامه و هویت ایرانی
بزرگداشت فردوسی و یادبود جلال خالقیمطلق در سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران
نقش شاهنامه در تکوین هویت ایرانی، مفهوم ایرانیت و جایگاه خرد در فرهنگ ایرانی، محور سخنرانیهای آیین بزرگداشت حکیم ابوالقاسم فردوسی بود.
به گزارش روابطعمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، آیین فرهنگی و ادبی بزرگداشت حکیم ابوالقاسم فردوسی و یادبود زندهیاد جلال خالقیمطلق، روز چهارشنبه ۲۳ اردیبهشتماه ۱۴۰۵ از ساعت ۱۰ تا ۱۲ در تالار فرهنگ مرکز همایشهای بینالمللی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران برگزار شد.
در این آیین، غلامرضا امیرخانی، رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، علیاصغر سیدآبادی، نویسنده، پژوهشگر و کارشناس ادبیات کودک و نوجوان، و مهری بهفر، نویسنده و پژوهشگر ادبیات فارسی، درباره جایگاه فردوسی، شاهنامه و میراث فرهنگی و ادبی ایران سخنرانی کردند.
غلامرضا امیرخانی، رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، در ابتدای برنامه با اشاره به پیوند تاریخی و معنوی میان این سازمان و نام فردوسی اظهار کرد: «شاید بسیاری از افراد ندانند که کتابخانه ملی در بدو تأسیس، برای چند سال با نام «کتابخانه فردوسی» شناخته میشد و بعدها با تغییر عنوان به کتابخانه ملی، سالن اصلی آن نیز به نام فردوسی نامگذاری شد. همزمان با ساخت مجسمه میدان فردوسی تهران توسط ابوالحسن صدیقی، نیمتنهای از فردوسی نیز توسط این هنرمند ساخته و به کتابخانه ملی اهدا شد که هماکنون در موزه این مجموعه نگهداری میشود.»
وی در ادامه با اشاره به افتتاح ساختمان جدید کتابخانه ملی در سال ۱۳۸۳ افزود: «در آن زمان مسئولان تمایل داشتند نمادی از فردوسی در این مجموعه وجود داشته باشد و به همین منظور مجسمهای از فردوسی که در کشور آذربایجان ساخته شده بود، در ضلع جنوبی ساختمان نصب شد که از جمله سه مجسمه بزرگ فردوسی در کشور به شمار میرود.»
امیرخانی همچنین به ظرفیتهای سازمان در حوزه نسخههای خطی و آثار چاپی مرتبط با شاهنامه اشاره کرد و گفت: «در کتابخانه ملی چند نسخه نفیس از شاهنامه نگهداری میشود که از جمله آنها نسخهای متعلق به قرن هفتم یا اوایل قرن هشتم هجری است که در سال ۱۳۹۶ خریداری شد و توسط مرحوم دکتر ابوالفضل خطیبی مورد بررسی و معرفی قرار گرفته است.»
رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران در پایان سخنان خود تأکید کرد: «مجموعه این شواهد نشان میدهد که فردوسی در طول عمر ۹۰ ساله کتابخانه ملی ایران جایگاهی برجسته داشته است؛ درواقع اساس شکلگیری این نهاد نیز پس از هزاره فردوسی پایهگذاری شده است.»
علیاصغر سیدآبادی، سخنران بعدی این آیین، با اشاره به نقش شاهنامه در شکلگیری هویت ملی ایرانیان عنوان کرد: «در حالی که بسیاری از کشورهای اروپایی برای ملتسازی به دنبال نشانهها و مؤلفههایی برای ایجاد هویت ملی بودند، روشنفکران ایرانی چنین مشکلی نداشتند؛ زیرا در ایران عناصر مهمی وجود داشت که همه ایرانیان را ذیل مفهوم ایران گرد هم میآورد و فردوسی یکی از مهمترین این عناصر است.»
وی با اشاره به دیدگاه برخی متفکران معاصر از جمله محمدعلی فروغی افزود: «فروغی در کتابی که برای کودکان نوشته بود، از هخامنشیان نامی نمیبرد اما به فردوسی اشاره میکند؛ چراکه معتقد بود فردوسی و شاهنامه بیش از سلسلههای تاریخی میتوانند بیانگر مفهوم ایران باشند.»
سیدآبادی یکی از مهمترین ویژگیهای فردوسی و شاهنامه را نگاه متساهل و غیرنژادپرستانه آن دانست و تصریح کرد: «در نگاه فردوسی، انسان به ذات انسان اهمیت دارد و فارغ از رنگ، نژاد و قومیت قابل احترام است. همین نگاه سبب شده است که اقوام و گروههای مختلف ایرانی در شاهنامه احساس حذفشدگی نکنند.»
این پژوهشگر ادبیات با تأکید بر اینکه فردوسی هیچگاه ایران را محدود به یک قوم، زبان یا مذهب خاص نمیکند، اظهار داشت: «فردوسی زمانی که از لشکر ایران سخن میگوید، حضور اقوام مختلف از جمله کردها، بلوچها و فارسها را یادآور میشود و این مسئله نشاندهنده فهم متکثر او از مفهوم ایران و ایرانیت است.»
وی در ادامه به جایگاه خرد و اندیشه در شاهنامه اشاره کرد و گفت: «در شاهنامه، خرد جایگاهی اساسی دارد. این موضوع را میتوان در شخصیت رستم، پهلوان شاهنامه، مشاهده کرد. میبینیم او در بسیاری از مواقع با اتکا به عقل و تدبیر عمل میکند. رستم در موارد متعددی مخالف جنگ است و دیگران را به صلح دعوت میکند و در بسیاری از صحنهها، عقل و خرد او بر جنگآوریاش غلبه دارد.»
سیدآبادی همچنین با اشاره به اهمیت شاهنامه در دوره ایلخانان گفت: «شکلگیری شاهنامه ایلخانی نشان میدهد که حتی مغولان نیز به نقش شاهنامه در ایجاد انسجام و یکپارچگی ایران پی برده بودند و میدانستند که برای حکومت بر ایران، نیازمند بهرهگیری از ظرفیت فرهنگی شاهنامه هستند.»
در ادامه این برنامه، مهری بهفر، مصحّح و شارح شاهنامه، سخنان خود را به جایگاه زندهیاد جلال خالقیمطلق، مصحح برجسته شاهنامه، اختصاص داد و گفت: «خالقیمطلق بزرگترین شاهنامهشناسان زمان ما، در تمثیلیترین زمان ممکن درگذشت؛ زمانی که صدای انفجارهای دور و نزدیک شنیده میشد و ایران مورد حمله بیرحمانه قرار گرفته بود. فکر کردم برای کسی که تمام عمر خود را به تصحیح و تحقیق درباره شاهنامه گذرانده، برای رفتن چه زمانی میتوانست معنیدارتر از این باشد؟ شاید در این زمان رفته بود تا اخبار حمله به ایران را نشنود، شاید به آسودگی چشم بر هم نهاده و گفته بود: نگران نباشید، ایران از این جنگها زیاد دیده. از این یکی هم خواهد جَست.
وی با تأکید بر اینکه ملیگرایی شاهنامه ماهیتی همگرایانه دارد، اظهار کرد: «سخن فردوسی به گونه ای است که همه اقوام ایرانی با هر دین و مذهب و زبانی را در خود همگرا میکند. ملیگرایی مطرحشده در شاهنامه، برخاسته از تجربه تاریخی و زیست مستمر فرهنگ ایران است.»
بهفر افزود: «اگرچه شاهنامه شالوده زبان فاخر فارسی است و فردوسی در این منظومه بینظیر زبان فارسی را تقویت و تثبیت کرده است، اما این مسئله به معنای حذف وامواژههای دیگر نیست، و واژگان عربی، ترکی، یونانی و سریانی در شاهنامه نشان میدهد که فردوسی نگاهی مبتنی بر ایدئولوژی پاکسازی زبانی نداشته است.»
این شاهنامهپژوه، نبردهای ایران و توران در شاهنامه را بخشی از ترسیم هویت ایرانی دانست و گفت: «شاهنامه، ایران را در میانه شرق و غرب تعریف میکند و مفهوم ایرانیت را بر پایه اعتدال، خردورزی، مدارا و پرهیز از تندروی شکل میدهد.»
وی همچنین با اشاره به داستان فریدون و ایرج اظهار داشت: «در روایت فردوسی، ایرج نماد میانهروی و خرد است؛ شخصیتی که به جای قدرت و ثروت، داد و دین را برمیگزیند و همین ویژگی، از نگاه فردوسی، عامل ماندگاری ایران به شمار میرود.»
گفتنی است در حاشیه این برنامه، کلیپهایی درباره حکیم ابوالقاسم فردوسی، منابع و نسخههای مرتبط با شاهنامه در گنجینه سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران و نیز یادبود جلال خالقیمطلق، مصحح و شاهنامهپژوه برجسته، پخش شد.
همچنین در پایان برنامه، بخش شاهنامهخوانی با اجرای تینا و تیارا صفری، دو دختر هنرمند خردسال از استان چهارمحال و بختیاری، به زبانهای فارسی و لری برگزار شد.
