به گزارش روابط‌عمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، این نشست روز سه‌شنبه ۳۱ شهریورماه ۱۴۰۵، به مناسبت دومین سالروز درگذشت محمود حکیمی، در تالار فرهنگ مرکز همایش‌های بین‌المللی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران برگزار شد.

در این برنامه غلامرضا امیرخانی، رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، محسن جوادی، معاون وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، عبدالکریم بی‌آزار شیرازی، مریم جلالی، مهدی کاموس و محمدرضا زائری سخنرانی کردند و دبیری نشست را سیدعلی کاشفی خوانساری بر عهده داشت.

پیشنهاد نام‌گذاری روز ملی ادبیات دینی کودک و نوجوان

سیدعلی کاشفی خوانساری، نویسنده، شاعر و پژوهشگر ادبیات کودک و نوجوان، در آغاز نشست گفت: «محمود حکیمی از چهره‌های بی‌بدیل و اثرگذار ادبیات دینی کودک و نوجوان بود و پیش از این نیز بسیاری از بزرگان درباره جایگاه و آثار او سخن گفته و نوشته‌اند.»

وی با اشاره به برنامه‌های برگزارشده در بزرگداشت این نویسنده افزود: «یکی از شماره‌های نشریه علمی «مطالعات ایران‌شناسی و اسلام‌شناسی» سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران به کوشش علی صدرایی خویی، کتاب‌شناس و نسخه‌پژوه، به بزرگداشت محمود حکیمی اختصاص یافته است. امیدواریم این برنامه سنگ بنای حرکتی ماندگار باشد و سالروز درگذشت محمود حکیمی، با توجه به جایگاه کم‌نظیر او، به‌عنوان روز ملی ادبیات دینی کودک و نوجوان نام‌گذاری شود.»

محمود حکیمی، نویسنده‌ای زمان‌شناس و مسئول

غلامرضا امیرخانی، رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، با اشاره به زمان‌شناسی و احساس مسئولیت محمود حکیمی گفت: «آثار او در دهه‌های ۴۰ و ۵۰ بیشتر رویکردی رسانه‌ای، انقلابی و اجتماعی داشت و از دهه ۶۰ به بعد، موضوعات تاریخی و علمی در نوشته‌هایش پررنگ‌تر شد. حکیمی مطالب مستند و برخوردار از منابع معتبر را با زبانی روان و خوش‌خوان عرضه می‌کرد تا طیف گسترده‌ای از مخاطبان، به‌ویژه کودکان و نوجوانان، بتوانند از آنها بهره ببرند.»

وی با اشاره به خاطره حکیمی از حضور در جبهه افزود: «حکیمی نقل می‌کرد که سه تن از رزمندگانی که با آنان گفت‌وگو کرده بود، از او خواستند نامشان را منتشر نکند، زیرا بیم داشتند این کار به شهرت‌طلبی تعبیر شود. او می‌گفت مشاهده این روحیه برایش شگفت‌انگیز بوده است، زیرا پیش از آن درباره عشق به خدا و میهن بسیار خوانده بود، اما در جبهه تجلی واقعی این مفاهیم را دید.»

امیرخانی با اشاره به فعالیت‌های حکیمی در حوزه آموزش اظهار کرد: «او در سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی نیز مسئولیت داشت و در تدوین کتاب‌های درسی پس از پیروزی انقلاب نقش‌آفرینی کرد. به گفته خودش، کتاب تاریخ دوره راهنمایی در ۱۲ مهرماه ۱۳۵۸ در مدارس توزیع شد. حکیمی هدف تعلیم و تربیت را تلطیف روح کودکان و نوجوانان و پرورش انسانی می‌دانست که تنها به خود و خانواده‌اش نیندیشد. به همین دلیل، محبت، انسان‌دوستی و مبارزه با ظلم و ستم از محورهای مهم آثار او بود.»

رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران علاقه عمیق حکیمی به تاریخ را از عوامل موفقیت او برشمرد و گفت: «عضویت در کتابخانه ملی و مطالعه منابع و نشریات گوناگون، در شکل‌گیری بینش تاریخی او نقشی جدی داشت و این نگاه تا پایان زندگی در آثاری مانند «تاریخ تمدن جهان» ادامه یافت. عنوان «محمود حکیمی، نویسنده پیشگام در اسلام‌شناسی برای نوجوانان» نیز که برای ویژه‌نامه نشریه «مطالعات ایران‌شناسی و اسلام‌شناسی» انتخاب شده، تعبیری دقیق و شایسته برای معرفی جایگاه اوست.»

نگاه انسانی و اعتدال در آثار محمود حکیمی

محسن جوادی، معاون وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، با بیان خاطره‌ای از آشنایی خود با آثار محمود حکیمی گفت: «در سال‌های نوجوانی در شهرستان زندگی می‌کردم و امکانات فرهنگی و دسترسی به آثار ادبی محدود بود. کتاب‌های محمود حکیمی برای نسل ما اهمیت زیادی داشت و من از مطالعه آنها لذت می‌بردم. کتاب «اشراف‌زاده قهرمان» نیز برای نسل ما اثری خواندنی و تأثیرگذار بود.»

وی با اشاره به نقش آثار فرهنگی در شکل‌گیری شخصیت نوجوانان افزود: «در دوره نوجوانی، افکار و دیدگاه‌های متفاوتی پیش روی جوانان قرار می‌گیرد و برخورداری از قدرت تشخیص اهمیت بسیاری دارد. اگر انسان تشخیص درستی داشته باشد و احساسات خوبی در او شکل بگیرد، این دو در نهایت به عمل خوب منتهی می‌شوند. آثار محمود حکیمی در تقویت چنین نگرشی مؤثر بود.»

جوادی توجه به محبت و نگاه انسانی را از ویژگی‌های آثار حکیمی دانست و اظهار کرد: «دامنه محبت نباید به گروهی خاص محدود بماند. نویسنده‌ای که می‌خواهد اثرش در گستره‌ای وسیع خوانده شود، باید نگاهی انسانی داشته باشد. این نگاه در آثار محمود حکیمی کاملاً مشهود بود و او می‌کوشید مخاطب را به محبت ورزیدن به دیگران دعوت کند.»

وی ادامه داد: «اندیشیدن تنها برخورداری از دانش نیست، بلکه با دردمندی و دغدغه‌مندی ارتباط دارد. البته این دغدغه باید با اعتدال همراه باشد. محمود حکیمی در آثار خود میان توجه به سنت و گذشته، نگاه اجتماعی، محبت و لطافت پیوند برقرار کرده بود و جامعه امروز نیز به نویسندگانی نیاز دارد که این مفاهیم را با زبان متناسب با نسل جدید بیان کنند.»

نوشتن برای کودکان، مسئولیتی بزرگ است

عبدالکریم بی‌آزار شیرازی، پژوهشگر دین، با تأکید بر اهمیت تولید آثار دینی برای نسل جوان گفت: «برای اهل علم، دو عنصر اهمیت دارد؛ یکی علم و دیگری توانایی بیان آن. برخی تصور می‌کنند برای کسب جایگاه علمی باید فقط برای بزرگسالان بنویسند و پرداختن به ادبیات کودک و نوجوان کاری کوچک است. ازاین‌رو، اقدام محمود حکیمی در پرداختن به این حوزه، به‌ویژه در شرایط سال‌های پیش از انقلاب، بسیار ارزشمند بود.»

وی افزود: «قرآن کریم برای انتقال مفاهیم بزرگ، از پدیده‌هایی مانند زنبور عسل، عنکبوت و پشه مثال می‌زند و کوچکی این موجودات مانع از بیان حکمت‌های بزرگ نمی‌شود. ادبیات دینی کودک و نوجوان نیز نباید کم‌اهمیت پنداشته شود، زیرا می‌توان عمیق‌ترین مفاهیم را با زبانی متناسب با فهم نسل جوان بیان کرد.»

بی‌آزار شیرازی با اشاره به توجه شماری از بزرگان دینی به آموزش کودکان و نوجوانان اظهار کرد: «علامه طباطبایی با وجود جایگاه برجسته خود در فلسفه، تفسیر و عرفان، برای دانش‌آموزان و جوانان نیز آثاری فراهم کرد و به شاگردانش سرمشق داد. شهید بهشتی نیز در حوزه کتاب‌های درسی فعالیت کرد و این کار را مهم‌تر از نگارش برخی کتاب‌ها برای بزرگسالان می‌دانست. چنین نگاهی نشان می‌دهد که تربیت نسل آینده از مهم‌ترین مسئولیت‌های فرهنگی است.»

وی محمود حکیمی را نویسنده‌ای برخوردار از شناخت درست نسبت به نیازهای نسل جوان توصیف کرد و گفت: «حکیمی تنها بازگوکننده سخنان دیگران یا مترجم آثار خارجی نبود، بلکه به‌خوبی می‌دانست نسل آینده به چه مطالبی نیاز دارد. او با همکاری مجله «مکتب اسلام» برای جوانان می‌نوشت و در آثارش آنان را نسبت به فریب استعمارگران و بهره‌گیری ابزاری از مفاهیم دینی آگاه می‌کرد. این روشنگری‌ها بسیار مؤثر و ارزشمند بود و بی‌هیاهو در پرورش نسلی آگاه نقش داشت.»

نسل ما با آثار محمود حکیمی بزرگ شد

محمدرضا زائری، پژوهشگر دین، با یادکرد خاطره‌ای از آشنایی خود با محمود حکیمی گفت: «سال‌ها با آثار او بزرگ شده بودم تا اینکه روزی به‌طور اتفاقی در ساختمان محل سکونتمان با ایشان روبه‌رو شدم و فهمیدم همسایه هستیم. این آشنایی با محبت استاد حکیمی ادامه یافت و برای من که از کودکی خواننده آثار او بودم، بسیار ارزشمند بود.»

وی افزود: «نسل ما با مجلات و کتاب‌های دینی کودک و نوجوان رشد کرد. در روزگاری که رسانه‌ها و امکانات فرهنگی امروز وجود نداشت، آثاری مانند «اشراف‌زاده قهرمان» مفاهیمی چون دینداری و ظلم‌ستیزی را به کودکان منتقل می‌کردند. ما با این آثار بزرگ شدیم و کلمات آنها، حتی اگر خودمان متوجه نباشیم، در ذهن و زندگی ما باقی مانده است.»

زائری پرداختن به ادبیات دینی کودک و نوجوان در آن دوره را انتخابی دشوار و ارزشمند دانست و اظهار کرد: «نویسندگانی که در آن سال‌ها به این حوزه وارد می‌شدند، گاهی جایگاه و اعتبار حرفه‌ای خود را به خطر می‌انداختند، زیرا نوشتن برای کودکان کاری کوچک تلقی می‌شد. استاد حکیمی با وجود توانایی‌هایی که می‌توانست او را در مسیرهای دیگری قرار دهد، حوزه تعلیم و تربیت و نوشتن برای نسل آینده را انتخاب کرد. امروز اگر از او قدردانی می‌کنیم، در حقیقت فهم و شناخت خود را از اهمیت آن انتخاب نشان می‌دهیم.»

وی آثار حکیمی را مصداق باقیات صالحات خواند و گفت: «ممکن است نویسنده یا معلمی از دنیا برود و حتی مخاطبانش به یاد نیاورند چه کسی نخستین بار مفهومی را به آنان آموخته است، اما آن آموخته‌ها در رفتار آنان و تربیت نسل‌های بعد ادامه می‌یابد. حسنات و آثار محمود حکیمی نیز در نسل‌هایی که با کتاب‌های او پرورش یافته‌اند، باقی خواهد ماند. جامعه امروز ما بیش از هر زمان دیگری به اخلاق، انسان‌دوستی و محبتی نیاز دارد که از دغدغه‌های اصلی او بود.»

ارائه سه پژوهش درباره ادبیات دینی کودک و نوجوان

کاشفی خوانساری با اشاره به بخش پژوهشی برنامه گفت: «در این بخش، سه پژوهش در حوزه ادبیات دینی کودک و نوجوان معرفی می‌شود. مریم جلالی درباره تأثیر ادبیات دینی بر ارتقای هوش معنوی کودکان سخن خواهد گفت. همچنین گزارشی از پژوهش مربوط به ادبیات دینی کودک و نوجوان در دوره قاجار ارائه می‌شود و مهدی کاموس نیز پژوهش خود با عنوان «دین، تاریخ و اندیشه در آثار استاد محمود حکیمی» را معرفی خواهد کرد.»

ادبیات دینی، بستری برای تقویت هوش معنوی کودکان

مریم جلالی، عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی و پژوهشگر ادبیات کودک و نوجوان، با اشاره به راه‌اندازی گرایش ادبیات کودک و نوجوان در مقطع کارشناسی ارشد این دانشگاه گفت: «این گرایش از سال ۱۳۹۲ در دانشگاه شهید بهشتی راه‌اندازی شد و آثار استاد محمود حکیمی از منابع اصلی درس ادبیات دینی کودک و نوجوان بود. دانشجویان ما طی این سال‌ها از محتوای آثار او بهره برده‌اند و پایان‌نامه‌های متعددی نیز در این حوزه نوشته شده است. ازاین‌رو، من خود را شاگرد استاد حکیمی می‌دانم.»

وی با اشاره به ویژگی‌های نسل جدید افزود: «کودکان امروز از سال‌های نخست زندگی، استفاده از فناوری‌های نو را به‌خوبی می‌آموزند، اما همین نسل در معرض انزوا و آسیب‌های تازه‌ای قرار دارد. این شرایط ضرورت توجه به هوش معنوی یا SQ را افزایش داده است. هوش معنوی می‌تواند همچون سپری دفاعی برای کودکان عمل کند و ادبیات دینی کودک و نوجوان، بستری ارزشمند برای تقویت آن است.»

جلالی ادامه داد: «هوش معنوی در سراسر زندگی قابلیت رشد و تقویت دارد و صرفاً به پیروان دین یا مذهب خاصی محدود نیست. پژوهش‌های علمی متعددی در جهان، داستان‌ها، اشعار و دیگر متون دینی کودکان را بررسی کرده‌اند تا میزان تأثیر آنها بر رشد معنوی، خودتنظیمی و تمایل کودکان به رفتارهای اخلاقی را بسنجند. نتایج این مطالعات نشان می‌دهد ادبیات دینی می‌تواند در مواجهه کودکان با رنج و دشواری و تقویت انگیزه انجام کارهای اخلاقی مؤثر باشد.»

وی با اشاره به پژوهش‌های انجام‌شده در ایران اظهار کرد: «حدود ۹ پایان‌نامه به‌طور مشخص به بررسی تقویت هوش معنوی از مسیر ادبیات دینی کودک و نوجوان اختصاص یافته است. پژوهش‌هایی درباره تأثیر اشعار عاشورایی ویژه کودکان و نقش لالایی‌های مادرانه در تقویت هوش معنوی نیز انجام و منتشر شده است. در جهان پرآسیب امروز باید با بهره‌گیری سنجیده از ادبیات دینی، این سپر دفاعی را برای کودکان تقویت کنیم.»

ادبیات دینی کودک و نوجوان در دوره قاجار

کاشفی خوانساری در ادامه، با ارائه گزارشی از پژوهش خود درباره ادبیات دینی کودک و نوجوان در دوره قاجار گفت: «در این پژوهش، آثار برجسته دوره‌های محمدشاه، ناصرالدین‌شاه، مظفرالدین‌شاه، محمدعلی‌شاه و احمدشاه بررسی شد. نتایج نشان داد در اروپا میان آغاز چاپ کتاب و انتشار نخستین کتاب‌های کودک بیش از ۲۰۰ سال فاصله بود، اما در ایران این فاصله حداکثر ۳۵ سال بود و از حدود سال ۱۲۵۵ قمری، در دوره محمدشاه، چاپ کتاب کودک آغاز شد. ادبیات دینی نیز در شاخه‌ها و گونه‌های مختلف، سهم پررنگی در آثار کودک و نوجوان دوره قاجار داشت و جریان‌های نوگرایی، تجدد، قانون‌گرایی و آزادی‌خواهی در بخشی از این آثار، از جمله نوشته‌های طالبوف و رشدیه، بازتاب یافته بود. این پژوهش همچنین نشان داد پدیدآورندگان این آثار در ایران فقط روحانیان نبودند و در کنار چهره‌هایی مانند رشدیه، دولت‌آبادی، ناظم‌الاسلام و شیخ‌الاسلام قفقاز، نویسندگان غیرروحانی مانند طالبوف، مصباح‌السلطنه و میرزا تقی‌خان حکیم‌باشی کاشانی نیز برای کودکان و نوجوانان آثار دینی پدید آوردند.»

ضرورت پژوهش درباره پدیده محمود حکیمی

مهدی کاموس، نویسنده و پژوهشگر ادبیات، با توصیف محمود حکیمی به‌عنوان پدیده‌ای فرهنگی گفت: «غفلت مراکز دانشگاهی، دانشکده‌های جامعه‌شناسی و نهاد آموزش‌وپرورش از پژوهش درباره پدیده محمود حکیمی قابل چشم‌پوشی نیست. او توانست چند دهه از نسل‌های این کشور را با آثار خود تربیت کند و بسیاری از مدیران، روحانیان و چهره‌های فرهنگی با کتاب‌هایش رشد یافتند. حکیمی در حوزه‌های دین، تاریخ، علم، ادبیات، داستان، مطبوعات و مدیریت فرهنگی فعالیت داشت، اما هنوز به گستره اثرگذاری او توجه کافی نشده است.»

وی با اشاره به موضوع پژوهش خود با عنوان «دین، تاریخ و اندیشه در آثار استاد محمود حکیمی» افزود: «از نظر حکیمی، ادبیات مسئول است و کارکردی اجتماعی دارد. نویسنده باید نسبت به جامعه خود دردمند و مسئول باشد و اثری بیافریند که مخاطب را تغییر دهد. این نگرش با اندیشه علی شریعتی پیوند داشت و برای روایت و قصه، نقشی اجتماعی قائل بود. نگاه حکیمی به کودک در مجله «پیام شادی» تجلی یافت. او بازی و شادی را حق کودک می‌دانست، دنیای کودکی را به رسمیت می‌شناخت و به کودکان عمیقاً احترام می‌گذاشت. نگاهش به نوجوان نیز در «نسل نو» نمود پیدا کرد و نوجوان را نسل آینده می‌دانست.»

کاموس درباره جایگاه تاریخ در اندیشه حکیمی اظهار کرد: «نگاه تاریخی او از اندیشه مرتضی مطهری، امام موسی صدر و علی شریعتی تأثیر پذیرفته بود. حکیمی انسان را در تاریخ، موجودی مسئول و مختار می‌دانست و با نگاه جبرگرایانه موافق نبود. از دید او، انسان‌ها و نهضت پیامبران از عوامل حرکت تاریخ‌اند و آگاهی انسان نیز در این حرکت نقشی محوری دارد. او در کتاب کمترشناخته‌شده «تاریخ تمدن»، در برابر روایت مارکسیستی، روایتی خدامحور از تاریخ ارائه کرد و در اثر خود درباره ناپلئون نیز به نقد فاتحان و بررسی روان‌شناسی استبداد و دیکتاتوری پرداخت. اعتقاد به تدبیر الهی و فرجام یافتن تاریخ با حاکمیت صالحان نیز در نگاه تاریخی او جایگاهی اساسی داشت.»

وی درباره پیوند دین، آموزش و تغییر اجتماعی در آثار حکیمی گفت: «حکیمی معتقد بود در کنار علم و تجربه، به وحی و تفکر وحیانی نیاز داریم و دین و تاریخ باید کارکرد اجتماعی داشته باشند. آموزش نیز نباید به انتقال یک‌سویه اطلاعات محدود شود، بلکه باید انسان و جامعه را تغییر دهد و به کاهش نابرابری بینجامد. یکی از مهم‌ترین نابرابری‌ها، نابرابری عاطفی است که با احترام به انسان‌ها، محبت، مراقبت، همبستگی، مدارا و توانایی شنیدن یکدیگر کاهش می‌یابد. از دید او، آموزش دین و تاریخ هنگامی تحقق پیدا می‌کند که میان معلم و شاگرد رابطه‌ای عاطفی برقرار باشد و مهر، دوستی، رفاقت و صمیمیت در آن جریان یابد.»

این نشست با حضور اعضای خانواده محمود حکیمی برگزار شد و در بخشی از برنامه نیز کلیپی با محوریت زندگی و آثار حکیمی به نمایش درآمد.