در چهارمین نشست تخصصی «توسعه و امنیت آبی»
انتقال آب دریا زیر ذرهبین انرژی، اقتصاد و توسعه منطقهای
چهارمین نشست تخصصی «توسعه و امنیت آبی» با موضوع «طرحهای انتقال آب از دریا و توسعه منطقهای» برگزار شد و سخنرانان، این طرحها را از منظر تأمین انرژی، هزینههای سرمایهگذاری، آمایش سرزمین، عدالت منطقهای و پیوند میان آب، انرژی و غذا بررسی کردند.
.jpg)
به گزارش روابطعمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، پیش از این سه نشست از سلسلهنشستهای تخصصی «توسعه و امنیت آبی» در اندیشگاه فرهنگی سازمان برگزار شده بود و در آنها ابعاد اقتصادی، اقلیمی، محیطزیستی، فنی و حکمرانی طرحهای انتقال آب از دریا و موضوعاتی مانند مدیریت تقاضا و تقاضای القایی بررسی شد.
چهارمین نشست این مجموعه با موضوع «طرحهای انتقال آب از دریا و توسعه منطقهای» برگزار شد. در این نشست، محمدعلی فرحناکیان، کارشناس انرژی و مشاور پیشین وزیر نیرو، نرگس ظهرابی، عضو هیئت علمی گروه علوم و مهندسی آب دانشگاه آزاد اسلامی واحد اهواز و عیسی بزرگزاده، سخنگوی صنعت آب کشور و مدیرکل دفتر برنامهریزی کلان منابع آب و تلفیق بودجه شرکت مدیریت منابع آب ایران، دیدگاههای خود را درباره پیامدها و الزامات طرحهای انتقال آب از دریا بیان کردند.
فرحناکیان: انتقال آب از دریا به سرمایهگذاری گسترده در بخش انرژی نیاز دارد
محمدعلی فرحناکیان در آغاز سخنان خود، بحران آب را یکی از ابرچالشهای کشور دانست و گفت: «بررسی طرحهای انتقال آب باید از سطح محاسبات فنی فراتر برود و انرژی مورد نیاز، حجم سرمایهگذاری و تحلیل سیاستی این طرحها را نیز دربر گیرد.»
وی با اشاره به افزایش مصرف آب و کاهش منابع قابل استحصال در دهههای گذشته افزود: «اکنون حدود ۹۰ درصد منابع آب تجدیدپذیر کشور مصرف میشود، در حالی که این میزان برای قرارگرفتن در محدوده ایمن باید بهمراتب کمتر باشد.»
فرحناکیان سپس برآوردهای خود را درباره انرژی مورد نیاز برای شیرینسازی و انتقال سالانه ۲۰۰ میلیون مترمکعب آب از سیریک به اصفهان ارائه کرد و گفت: «این طرح با مسافتی حدود ۹۰۰ کیلومتر و ارتفاع نزدیک به هزار و ۹۰۰ متر، برای هر مترمکعب آب به حدود ۱۳.۶ کیلوواتساعت برق نیاز دارد.»
به گفته وی، اجرای این طرح به ظرفیتی معادل یک نیروگاه با ظرفیت اسمی حدود ۴۰۰ مگاوات، یک پست اصلی برق و چند پست میانی نیاز دارد. فرحناکیان ادامه داد: «اگر حجم شیرینسازی و انتقال آب را به یکونیم میلیارد مترمکعب در سال افزایش دهیم، ظرفیت مورد نیاز تولید برق به حدود سه هزار مگاوات میرسد و سرمایه مورد نیاز برای احداث هفت سایت و تأسیسات انتقال، ۱۴.۶ میلیارد دلار برآورد میشود.»
وی مجموع سرمایهگذاری مورد نیاز برای تأسیسات شیرینسازی، خطوط انتقال، ایستگاههای پمپاژ و زیرساختهای برق را حدود ۲۰ میلیارد دلار برآورد کرد و افزود: «تنها در بخش انرژی، بهطور متوسط حدود سهونیم میلیارد دلار سرمایهگذاری و سالانه نزدیک به هفت تا هشت میلیارد مترمکعب گاز برای تولید برق مورد نیاز است.»
مشاور پیشین وزیر نیرو همچنین با اشاره به مطالعات توسعهای مؤسسه پژوهشی استنفورد که در سال ۱۳۵۳ به سفارش سازمان برنامه و بودجه اجرا شد، گفت: «این مطالعات، توسعه صنعتی ایران را با توجه به محدودیت منابع آب و ظرفیتهای کشاورزی، به سمت سواحل جنوبی هدایت کرده بود.»
فرحناکیان بر ضرورت توجه همزمان به آب، انرژی و غذا تأکید کرد و گفت: «برای دستیابی به تصمیم درست، نمیتوان هر بخش را جداگانه بررسی کرد. تغییر الگوی کشت، اصلاح شیوههای آبیاری، کاهش آب بدون درآمد و افزایش بهرهوری انرژی باید در کنار طرحهای تأمین و انتقال آب دیده شود.»
ظهرابی: توسعه سواحل جنوبی باید بر صنعت سبز و ظرفیتهای محلی استوار باشد
نرگس ظهرابی در ادامه نشست، موضوع انتقال آب را از منظر توسعه منطقهای، عدالت اجتماعی و ظرفیتهای اقتصادی مناطق جنوبی بررسی کرد و گفت: «آنچه درباره جنوب کشور بیان میشود، حاصل تجربه زیسته و ۲۵ سال فعالیت در بسترهای نهادی دولتی و غیردولتی در سطوح محلی، ملی، منطقهای و بینالمللی است.»
وی با مرور تحولات جهانی مدیریت آب توضیح داد که جهان از دوره تصور فراوانی آب، به دوره مراقبت از منابع و سرمایهگذاری در زیرساختهای مقاوم در برابر تنشهای آبی وارد شده است.
ظهرابی گفت: «افزایش عرضه آب، تقاضاهای جدیدی ایجاد میکند. به همین دلیل، قید اصلی توسعه باید محدودیت منابع طبیعی باشد تا خلاقیت و بهرهوری منابع انسانی فعال شود.»
وی توسعه صنعتی در سواحل جنوبی را نیازمند رویکردی مبتنی بر صنعت سبز، دیپلماسی آب مجازی و پیوند میان آب، انرژی و غذا دانست و افزود: «سواحل جنوبی ظرفیت تبدیلشدن به کانون توسعه صنعتی سبز را دارند، اما این توسعه باید بر مزیتهای محلی، ظرفیتهای بومی، دسترسی به مرزها و تعاملات منطقهای استوار باشد.»
عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد اهواز با اشاره به استقرار صنایع آببر در فلات مرکزی گفت: «انتقال یک جرم سیال برخلاف جاذبه زمین به ارتفاع بیش از هزار متر، انرژی زیادی میطلبد. باید بررسی کنیم آیا انتقال مواد اولیه و بخشی از زنجیره ارزش از طریق شبکه ریلی، گزینه مناسبتری نیست.»
ظهرابی تأکید کرد که پاسخ به استقرار کنونی صنایع، تعطیلکردن آنها نیست، بلکه کشور به یک گذار صنعتی نیاز دارد. وی گفت: «زنجیره ارزش صنایع باید بازطراحی شود و بخشهای سنگین و آببر بهتدریج به مناطق مناسب منتقل شوند. صنایع موجود نیز میتوانند با بازچرخانی کامل آب، استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر و حرکت به سمت تولید کمکربن، مأموریت تازهای پیدا کنند.»
وی افزود: «برای اجرای این تغییرات، به همکاری میان دولت، بخش خصوصی، تشکلها، انجمنها و نهادهای علمی نیاز داریم. این همکاری باید با مدیریتی کنسرسیومی و با توجه همزمان به اقتصاد، جامعه و محیطزیست شکل گیرد.»
ظهرابی همچنین بر توسعه همکاریهای بینالمللی و استفاده از منابع مالی اقلیمی تأکید کرد و گفت: «ظرفیت فنی و حرفهای شکلگرفته در صنعت آب ایران، یکی از مهمترین مزیتهای کشور است و میتواند مبنای اجرای پروژههای مشارکتی در سطح منطقه قرار گیرد.»
بزرگزاده: استفاده از آب دریا برای سواحل و کریدور شرق ضروری است
عیسی بزرگزاده، سخنگوی صنعت آب کشور، در بخش دیگری از این نشست، راهبرد ترکیبی آب کشور را تشریح کرد و گفت: «رفع ناترازی آب تنها از مسیر تأمین امکانپذیر نیست و باید مدیریت مصرف، مدیریت تقاضا و مدیریت مخاطرات آبی نیز همزمان دنبال شود.»
وی با بیان اینکه مدیریت مصرف و مدیریت تقاضا دو مفهوم متفاوتاند، توضیح داد: «هر اقدامی که با استفاده از فناوری به کاهش مصرف منجر شود، در حوزه مدیریت مصرف قرار میگیرد. تغییر سبک زندگی، اصلاح الگوی فعالیتهای اقتصادی و جابهجایی بارگذاریهای توسعهای نیز در حوزه مدیریت تقاضاست.»
بزرگزاده افزود: «آب دریا در بخش تأمین قرار میگیرد و میتوان از آن بهصورت خام در پسکرانهها یا پس از نمکزدایی استفاده کرد. این موضوع در نقشه راه آب کشور براساس ارزیابیهای اقتصادی، اجتماعی و محیطزیستی جانمایی شده است.»
وی با اشاره به برگزاری حدود ۴۵ نشست و ۸۰ مصاحبه در فرایند تدوین نقشه راه آب کشور گفت: «طرحهای انتقال آب دریا دارای اسناد بالادستی، الزامات قانونی و سازوکارهای بررسی و پایش هستند.»
سخنگوی صنعت آب کشور با رد این دیدگاه که طرحهای انتقال آب دریا هیچ نسبتی با سند آمایش سرزمین ندارند، گفت: «سند ملی آمایش سرزمین، سرمایهگذاری و استفاده از فناوریهای نوین در طرحهای مقرونبهصرفه نمکزدایی را برای تأمین آب صنعت در سواحل جنوبی، پسکرانهها، فلات مرکزی و نوار شرقی مجاز دانسته و حتی بر ارائه مشوقهای لازم تأکید کرده است.»
بزرگزاده تأکید کرد: «من از هر نوع انتقال آب دریا بهصورت یکجانبه دفاع نمیکنم. استفاده از این منبع در نوار ساحلی، جزایر و کریدور شرق تا سیستان ضروری است، اما در فلات مرکزی و سایر مناطق باید طرحها از منظر اقتصادی، اجتماعی و محیطزیستی و با توجه به گزینههای جایگزین ارزیابی شوند.»
وی انتقال آب به سیستان را اقدامی برای کاهش آسیبپذیری کشور در برابر ناپایداری منابع مشترک مرزی دانست و گفت: «وقتی آسیبپذیری خود را در برابر کشور همسایه کاهش میدهیم، ابزار مؤثرتری برای مدیریت رفتار طرف مقابل در اختیار خواهیم داشت.»
بزرگزاده درباره انتقال صنایع و معادن به سواحل نیز گفت مطالعات انجامشده در زمان شکلگیری نخستین خط انتقال آب، هزینه انتقال مواد اولیه، انرژی مصرفی، احداث زیرساختهای جدید و پیامدهای محیطزیستی را بررسی کردهاند و در نهایت برخی صنایع، انتقال آب را ترجیح دادهاند. وی افزود: «این موضوع در هر صنعت متفاوت است و نمیتوان یک حکم واحد برای همه صنایع صادر کرد.»
سخنگوی صنعت آب کشور یکی از پیامدهای مثبت طرحهای انتقال آب دریا را آشکارشدن ارزش اقتصادی آب دانست و گفت: «این طرحها، قیمت واقعی آب و میزان تمایل صنایع به پرداخت هزینه آن را آشکار کردند و به شکلگیری احکام قانونی درباره قیمت آب صنعتی و استفاده صنایع بزرگ از منابع نامتعارف کمک کردند.»
وی در پایان با انتقاد از مسیر توسعه متکی بر کشاورزی معیشتی گفت: «ریلگذاری توسعه در کشور طی سالهای گذشته درست نبوده است. وظیفه کشاورزی تأمین امنیت غذایی است، اما نمیتوان مسئولیت اصلی ایجاد اشتغال را بر دوش بخشی گذاشت که به حجم بسیار زیادی آب نیاز دارد.»
بزرگزاده افزود: «در نقشه راه آب کشور تلاش شده است نحوه توزیع منابع میان کشاورزی، صنعت، خدمات، محیطزیست، پساب و آب دریا بهگونهای طراحی شود که آب به گلوگاه توسعه و اشتغال کشور تبدیل نشود.»
این نشست با پرسش و پاسخ میان سخنرانان و مخاطبان به پایان رسید.
