نشست تخصصی «گذر از سنت به تجدد در عصر قاجار»

دومین نشست تخصصی گروه پژوهش های اسلام شناسی و ایران شناسی در سال 1395، با سخنرانی استاد جمشید کیانفر در تاریخ 95/2/21 در سالن اندیشگاه فرهنگی برگزار شد.

استاد کیانفر در ابتدای سخنرانی خود با موضوع «گذر از سنت به تجدد در عصر قاجار» به این نکته اشاره کرد که ما در طول سده اخیر همواره در مواجه با غرب برخی واژگان را به صورت مترادف و برای بیان یک مفهوم جدید از غرب به کار برده ایم، چنان که از اصطلاحات مدرنیزاسیون، مدرنیته، تجدد و نظایر آن در یک معنای واحد استفاده می کنیم و حتی گاه تمام این تعابیر را با غرب مترادف و یکسان می پنداریم. اما در دوره ناصری، انجام اصلاحات و مدرنیته بدون فرهنگ سازی و کارهای زیر بنائی رخ داده است و لذا می بینیم که در این دوره سنت به شدت در مقابل  تجدد ایستادگی کرده است.

استاد کیانفر آغاز دوره تجدد گرائی در ایران را عصر صفویه دانسته که در دوره قاجار به اوج خود رسید. و نقطه آغازین جریان تجددخواهی در ایران عصر قاجار هم دوره جنگ های ایران و روسیه بوده است. وی افزود: در نتیجه این جنگ ها رجال و دولتمردان وقت، متوجه ضعف و عقب ماندن ایران شدند و لذا در صدد برآمدند تا  با انجام اصلاحات اساسی، بر ضعف و عقب ماندگی کشور غلبه کنند. اولین اصلاحات در زمان فتحعلی شاه و عباس میرزا و در نظام ارتش ایران آغاز شده و تا زمان ناصرالدین شاه و صدارت میرزا تقی خان امیر کبیر ادامه یافت. در مسیر این اصلاحات، زمامداران وقت ابتدا اقدام به فرستادن دانشجو به خارج از کشور در حوزه های نظامی و مهندسی کردند و سپس با تاسیس دار الفنون به آوردن معلمان و اساتید مورد نیاز از فرنگ دست زدند تا بتوانند طیف بیش تری از دانش آموزان را تربیت کرده و به روند اصلاحات سرعت بخشند.

ساختمان دار الفنون نیز تا حد زیادی انعکاس دهنده معماری نظامی بوده و نشان می دهد که نخستین دانش آموزان و معلمان آن در حوزه رفع نیازهای نظامی به تعلیم و تربیت مشغول بودند. و از این زمان بود که تنظیم بودجه برای اداره سازمان های دولتی بنا نهاده شد. و حتی زمینه پیدایش مراکزی مثل وزارت علوم و وزارت امور خارجه پدید آمد. امیرکبیر نیز برای اطلاع رسانی نسبت به فعالیت های انجام شده، به انتشار روزنامه اقدام کرد ولی از آنجائی که این تغیییرات و تحولات قبل از آمادگی و پذیرش جامعه رخ داد لذا می بینیم که در بسیاری از موارد سنت در مقابل تجدد و تحول ایستادگی می کند به گونه ای که حتی برای پیشبرد بسیاری از امور نیاز به دستور مستقیم ناصر الدین شاه بوده است در نتیجه  هرگاه از مدرنیته صحبت می شود، غرب گرائی به ذهن متبادر می گردد.

استاد کیانفر در خاتمه به نقد برخی از قضاوت های تاریخی رایج پرداخت و گفت برای ارزیابی تحولات تاریخی عصر قاجار باید با عینک همان زمان به وقایع آن دوران نگریست و نمی توان از منظری امروزی آن را دوران مورد نقد و بررسی قرار داد. در حالیکه ما معمولا برای بزرگ کردن برخی از چهره های تاریخی برجسته کشورمان، به گونه ای افراطی اطرافیان آن ها را کوچک شمرده و گاه تحقیر می کنیم. به عنوان نمونه گرچه امیر کبیر بسیار انسان بزرگی بوده و خدمات فراوانی انجام داد ولی تاثیر او بر ناصرالدین شاه به حدی بود که پس از عزل وی  و به رغم مخالفت میرزا آقا خان نوری با فعالیت دار الفنون، مرکز دار الفنون با حمایت ناصرالدین شاه به حیات خود ادامه می دهد.

 این جلسه با پرسش و پاسخ برخی از حضار به پایان رسید.