فروش، اهدا و امانت اسناد

تاریخچه بایگانی

بررسی ها نشان می دهد، تا اواسط حکومت مظفرالدین شاه، یعنی سال های منتهی به ۱۳۲۰ق (۱۲۸۰ش)، بایگانی به شیوه امروزین در تشکیلات دولت وجود نداشت؛ گرچه در دربار پادشاه، برخی اسناد نگهداری می‌شد و جایی هم برای این منظور در نظر گرفته شده بود. اما حکام ایالات و ولایات که به‌عنوان نماینده پادشاه، عهده دار وظایفی چند از جمله، جمع آوری مالیات و سرباز گیری بودند، انجام امور اصلی، با تکیه بر بنیچه هایی بود که در آن، تعداد سرباز و میزان مالیات مشخص شده بود. در این میان مکاتباتی که درامور مختلف مناطق تحت حاکمیت با پایتخت و اهالی رد و بدل می شد، نزد حاکم می ‌‌ماند و تلقی او از این اسناد، به مانند اموال شخصی بود. لذا زمانی که حاکم منطقه ای تغییر می کرد، آنچه به نفر بعدی منتقل می شد همان بنیچه ها بود و بقیه اسناد یا امحا می شدند و یا توسط حاکم معزول، به خانه و محل استقرار جدیدش انتقال می یافت. وضعیت پیش گفته، کمابیش در وزارتخانه ها نیز برقرار بود. این مسئله خود به خود، منجر به خروج اسناد از تشکیلات دولتی و انتقال آن به خانه ها می گردید. در کنار آن، اقشار مختلف مردم به مناسبت و حسب موقعیت اجتماعی، اسنادی را تولید و یا از تشکیلات دولتی و دربار دریافت می کردند. نمونه آن، فرامین، احکام، وقفنامه ها، قباله های مالکیت، صلحنامه، هبه نامه ها و نوشته های دیگری است که به مرور و پس از گذشت ایام، به عنوان شاخص ترین نمونه های اسناد ملی و منابع متقن در شناخت تاریخ و هویت ملی محسوب می گردند و به فراوانی نزد افراد و خانواده ها موجود است. لذا شناسائی، جمع آوری و حفاظت آن ها وظیفه ای ملی و نیازمند عزم ملی است .

عملکرد آرشیو ملی برای گردآوری اسناد

آرشیو ملی ایران برای عمل به وظایف قانونی در زمینه فراهم آوری و حفاظت و نگهداری اسناد ملی، راهکارهای مختلفی را مورد توجه قرار داده است. جهت اطلاع یادآوری این نکته لازم می نماید که ورودی اسناد سازمان از دو طریق پیش بینی شده است:

شناسایی، ارزشیابی و انتقال اسناد دستگاه های مختلف دولتی نخستین و مهمترین ورودی اسناد به سازمان است که پس از طی تشریفات قانونی، اینکار صورت می گیرد. دومین ورودی اسناد به سازمان، اشخاص‌، خانواده ها و به طور کلی بخش خصوصی و نهادهائی است که در داخل و یا خارج از کشور به نوعی اسناد ملی ایران را، در اختیار دارند. اما در دایره تشکیلات دولتی قرار نمی ‌گیرند.برای اینکه اقدام آرشیو ملی در بخش دوم با موفقیت همراه گردد، راهکار متفاوت بکار گرفته می شود.

تشویق و ترغیب دارندگان اسناد به اهدای مجموعه های خود به آرشیو ملی

به جرأت می توان گفت مجموعه های اسناد اهدائی به سازمان اسناد و کتابخانه ملی، از غنی ترین اسناد موجود در آرشیو ملی ایران محسوب می شوند، طوریکه قدیمی‌ترین سند سازمان که بیش از ۷۰۰ سال قدمت دارد، توسط یک خانواده فرهیخته و فرهنگی اهدا گردیده است. بر این اساس، از ابتدای شروع فعالیت آرشیو ملی، جلب مشارکت عمومی در غنا بخشی به آن، از برنامه های اصلی شمرده شده است. در این راستا، بویژه از دهه ۱۳۷۰ به بعد، بیش از 700 مجموعه ارزشمند اهدا گردیده است. از میان آن ها می توان به مجموعه های خانواده های مرحوم علی اصغر حکمت، جمالزاده، ملک الشعرای بهار، پروین اعتصامی و ... اشاره کرد.

فرصت را غنیمت شمرده و از همه ایرانیان و ایران دوستان دعوت می نمائیم تا در این اقدام مهم، یاورمان باشند. مشارکت شما در اهدای اسناد خود به آرشیو ملی و نیز تبلیغ، تشویق و راهنمائی دیگران در همراهی و پیروی از شما در این حرکت فرهنگی، آینده ای با تاریخ و هویت روشن تر را برای کشورمان رقم خواهد زد. (با ما تماس بگیرید.)

فروش اسناد

در توجیه اقدام آرشیو ملی برای خرید اسناد، شاید ساده ترین دلیل این باشد که به هر حال، یکی از واقعیت های امروز جامعه وجود بازار وسیع خرید و فروش و جابجایی اسناد مربوط به کشور های مختلف در جهان است و افراد، سازمان ها ودولتمردان با انگیزه های مختلف در این عرصه فعال می باشند. از سوی دیگر برخی از دارندگان اسناد به لحاظ نیاز مالی و یا دلایل دیگر حاضر به اهدای مجموعه خود نمی باشند، لذا در صورت اقدام نکردن آرشیو ملی، عاقبت و سرنوشت اینگونه مجموعه ها چندان خوشایند نخواهد بود.

بنظر می رسد، این دلیل به تنهایی کافی باشد تابتوان مسئولیت آرشیو ملی و اقدام آن در جمع آوری اسناد خارج از تشکیلات دولتی در قبال پرداخت وجه را به عنوان حرکتی مثبت توجیه کرد و برای ادامه آن تلاش نمود.

با توجه به زمینه فوق و دلایل دیگر، پس از تاسیس سازمان اسناد ملی ایران در سال ۱۳۴۹، و در همان سال های اول، این نیاز احساس شد و شناسائی و خرید اسناد مورد توجه قرار گرفت. برطبق خاطرات اولین رئیس سازمان مذکور (دکتر سیروس پرهام)، ازجمله اولین اسنادی که ازاین طریق به سازمان انتقال یافت، متمم قانون اساسی مشروطه بوده است. اما با این وجود، حرکت جدی در این زمینه، در دهه هفتاد آغاز شد واین در حقیقت پس از بازدید، رئیس جمهور وقت از سازمان اسناد ملی و اختصاص بودجه خاصی برای این منظور بود که ماحصل تلاش در دوره جدید، انتقال بیش از یکصد هزار برگ سند با ارزش به آرشیو ملی می باشد.

این اسناد که دوره تاریخی آن ها از صفویه تا دهه اول انقلاب اسلامی را در برمی گیرد، مشتمل بر فرامین، عقدنامه های ازدواج، وقفنامه ها، مبایعه نامه ها، صلحنامه ها، احکام، دستخط های پادشاهان، شاهزادگان، در باریان، وزرا، نمایندگان مجلس، نویسندگان، شعرا، اساتید، مکاتبات خصوصی و اداری، عکس با موضوعات متنوع، نقشه های تاریخی، خوشنویسی و آثار خطاطی خوشنویسان معروف و.... است. و برای علاقه مندان به پژوهش در تاریخ ایران، به ویژه در دوره‌های مورد اشاره بسیار با اهمیت می باشند.

امانت گذاری و حفظ و نگهداری اسناد

به منظورحفظ و نگهداری اسناد و آثار ملی و فرهنگی و گام اساسی در جهت غنی تر نمودن آرشیو ملی، اسنادی که مالک بنا بر دلایلی از اهداء و یا فروش آنها معذور است، می تواند طیق قرارداد مشخص برای مدت معین و با قبول هزینه نگهداری، اسناد خود را به صورت امانت در اختیار آرشیو ملی قرار دهد و پس از پایان موعد قرارداد آنها را از آرشیو ملی تحویل گیرد، امانت اینگونه اسناد، طبق آئین نامه نگهداری اسناد امانی،تعیین می گردد.