به گزارش روابط‌عمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، رویداد «در قاب یک سند» با هدف معرفی و بازشناسی اسناد مهم، قدیمی و گاه مغفول‌مانده در گنجینه آرشیوی سازمان طراحی شده است. در هر شماره از این مجموعه، یکی از اسناد، رویدادها یا پرونده‌های شاخص آرشیوی معرفی و زمینه‌های تاریخی، اجتماعی و فرهنگی آن برای مخاطبان تبیین می‌شود.

شصت‌وهفتمین شماره از این رویداد، به‌مناسبت ۱۷ مهر، روز جهانی پست، به معرفی سندی با عنوان «فرمان ناصرالدین‌شاه به حکمران قزوین درخصوص احداث چاپارخانه در منطقه مزرعه و تحویل آن به مباشرین پستخانه‌ها» اختصاص دارد.

یکی از مهم‌ترین اقدامات دوره قاجار در زمینه توسعه و سامان‌دهی امور پستی، ساخت چاپارخانه‌های جدید بود. اندیشه اولیه برای ایجاد و سازمان‌دهی چاپارخانه‌ها در دوره قاجار، در پی آشنایی فتحعلی‌شاه با نظام‌های ارتباطی اروپایی شکل گرفت. وی در این زمینه دستوراتی به میرزا شفیع، صدراعظم، صادر کرد؛ اما فرصت اجرای این طرح فراهم نشد و امور نامه‌رسانی همچنان به شیوه معمول پیش از دوره قاجار ادامه یافت.

در دوره ناصرالدین‌شاه، در سال ۱۲۶۶ق، طرح ایجاد چاپارخانه‌های جدید تنظیم شد و به حکام ایالات و ولایات دستور داده شد در مناطق تحت فرمان خود به ساخت چاپارخانه اقدام کنند. در سال ۱۲۶۷ق نیز تغییرات جدیدی در نظام و ترتیب چاپارخانه‌ها اعمال شد و امیرکبیر این تغییرات را به سفارتخانه‌های خارجی اطلاع داد. در روزنامه وقایع اتفاقیه در این‌باره آمده است: «ممالک ایران وسیع است و چاپارخانه مضبوط ساختن مشکل؛ لکن از برای هر دولتی لازم است که در ولایت خود چاپارخانه را به‌طوری ببندد که در رسیدن احکام و غیره هیچ معطلی حاصل نشود…».

در آن مقطع، فاصله میان چاپارخانه‌ها به‌طور میانگین حدود شش فرسخ بود و در مسیرهای مختلف بین چهار تا هفت فرسخ متغیر بود. طولانی‌بودن این فاصله در برخی مسیرها، خستگی اسب‌های چاپاری و کاهش کارایی نامه‌رسانی را در پی داشت. سفرهای متعدد ناصرالدین‌شاه موجب شده بود که او از نزدیک با وضعیت چاپارخانه‌ها و کاستی‌های این نظام آشنا شود. وی همچنین مشاهدات و توصیف‌های خود را در سفرنامه‌هایش ثبت کرده است. این بازدیدهای میدانی و آگاهی مستقیم از وضعیت چاپارخانه‌ها، در توجه بیشتر به سامان‌دهی و اصلاح امور آن‌ها و انجام اقداماتی برای بهبود نظام چاپاری مؤثر بود.

در این سند، ناصرالدین‌شاه خطاب به عضدالدوله، حاکم قزوین، بر ضرورت انتظام امور پستی و اصلاح و گسترش شبکه چاپارخانه‌ها تأکید دارد. در این فرمان، با اشاره به بُعد مسافت میان دو چاپارخانه واقع در خاک قزوین، شاه مقرر کرده است که در منطقه «مزرعه» نیز چاپارخانه‌ای ساخته شود تا موجبات سهولت آمدوشد عابرین دیوانی فراهم آید. بنابراین، این سند نشان می‌دهد که در دوره ناصری، طولانی‌بودن فاصله میان چاپارخانه‌ها و دشواری رفت‌وآمد به‌عنوان یکی از مشکلات نظام چاپاری مورد توجه قرار گرفته و ایجاد چاپارخانه‌های جدید در نقاط میانی به‌عنوان راهکاری برای تسهیل و تسریع ارتباطات دیوانی دنبال می‌شده است.

این سند، که در تاریخ ذی‌القعده ۱۲۹۲ قمری ایجاد شده است، با شناسه بازیابی ۵۳۰۷-۲۹۶ در آرشیو ملی ایران نگهداری می‌شود.

تصویر سند یادشده نیز در پیوست این خبر در دسترس علاقه‌مندان قرار گرفته است.