به گزارش روابط‌عمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، آیین رونمایی از «دیوان عاقل شاهجهان‌آبادی» چهارشنبه ۷ مرداد ۱۴۰۵، با حضور سفیر هند در ایران، شاعران و پژوهشگران ادبیات فارسی در تالار فرهنگ سازمان برگزار شد. در این نشست، سروش آیینه، شاعر و استاد موسیقی، بهمن بنی‌هاشمی، شاعر و پژوهشگر ادبیات فارسی، و هومن یوسفدهی، مصحح اثر و پژوهشگر تاریخ و ادبیات، درباره ویژگی‌های ادبی دیوان، جایگاه عاقل شاهجهان‌آبادی در سبک هندی و اهمیت انتشار این اثر سخن گفتند. دبیری نشست را احسان‌الله شکراللهی، رئیس اندیشگاه فرهنگی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، بر عهده داشت.

بهمن بنی‌هاشمی، شاعر و پژوهشگر ادبیات فارسی، در آغاز سخنان خود با قدردانی از تلاش‌های هومن یوسفدهی در حوزه تصحیح متون، او را از پرکارترین پژوهشگران این حوزه دانست و گفت: «حجم فعالیت‌های پژوهشی ایشان بسیار قابل توجه است؛ کاری که برای بسیاری از پژوهشگران ممکن است سال‌ها زمان ببرد، در آثار ایشان با دقت علمی و همراه با مقدمه‌ها و تعلیقات پژوهشی انجام شده است.»

وی سپس با اشاره به کم‌توجهی پژوهشگران به شعر فارسی قرن‌های متأخر، این مسئله را ناشی از دو رویکرد نادرست دانست و افزود: «نخست، نوعی باستان‌گرایی که موجب شده شعر فارسی پس از قرن‌های هفتم و هشتم کمتر مورد توجه قرار گیرد و شاعران دوره‌های متأخر عملاً نادیده گرفته شوند. دوم، نگاه تقلیل‌گرایانه به زبان فارسی که گونه‌های مختلف این زبان، از جمله فارسیِ رایج در شبه‌قاره هند، را به رسمیت نمی‌شناسد.»

بنی‌هاشمی با اشاره به دیدگاه برخی از ادیبان معاصر درباره شاعران فارسی‌گوی هند اظهار کرد: «فارسیِ هند در طی چند قرن، مسیر تحول طبیعی خود را پیموده و ویژگی‌های واژگانی، نحوی و فرهنگی خاص خود را یافته است. بنابراین، آثار این شاعران باید با در نظر گرفتن همین بستر زبانی و فرهنگی بررسی شوند، نه با معیارهای رایج فارسی ایران.»

وی همچنین درباره دشواری‌های فهم شعر سبک هندی گفت: «بخشی از دشواری‌هایی که ما در مواجهه با شعر شاعرانی مانند بیدل احساس می‌کنیم، ناشی از آن است که می‌کوشیم این آثار را در چارچوب فرهنگی و ادبی ایران تفسیر کنیم؛ در حالی که برای فهم دقیق این اشعار باید زمینه فرهنگی و فکری شکل‌گیری آن‌ها را شناخت.»

این پژوهشگر ادبیات فارسی، انتخاب تخلص «عاقل» را نیز از منظر تاریخ تحولات شعر فارسی بررسی کرد و گفت: «در فضایی که تخلص‌هایی مانند "مجنون"، "طالب" یا "صائب" بر پایه مفاهیم عاشقانه و شاعرانه رواج یافته بود، انتخاب "عاقل" نوعی آشنایی‌زدایی و کنش آگاهانه در برابر الگوی مسلط تخلص‌گزینی به شمار می‌آید.»

بنی‌هاشمی در ادامه با اشاره به برخی ویژگی‌های شعر عاقل شاهجهان‌آبادی گفت: «بخش قابل توجهی از غزل‌های او از سه یا چهار بیت تشکیل شده و از نظر وزن نیز عمدتاً از اوزان رایج و پرکاربرد بهره می‌برد.»

وی همچنین قرن یازدهم و دوازدهم هجری در هند را دوره شکوفایی نقد ادبی دانست و اظهار کرد: «در این دوره، بسیاری از شاعران در کنار شاعری، پژوهشگر و منتقد نیز بودند و آثاری در نقد و بررسی ادبی پدید آوردند. افزون بر این، چون ادیبان هندی از سوی برخی شاعران و پژوهشگران ایرانی به فارسی‌ندانی متهم می‌شدند، تلاش می‌کردند با نگارش آثار پژوهشی و انتقادی، دانش و توانایی خود در زبان و ادبیات فارسی را به اثبات برسانند.»

 

سروش آیینه با اشاره به گوشه های آواز ایرانی و تناسب آن با سبک هندی عنوان کرد: « با اینکه به سبک هندی در آواز ایران کم توجهی شده است اما این سبک را می توان با تطبیق با آواز ایران بهترین استفاده را از آن داشت»

 

وی در ادامه گفت:«اگر به دقت شعرهای هندی را مورد مطالعه و ارزیابی قرار دهیم می بینیم که بسیاری از وزن های ساخته شدن توسط شعرای سبک هندی چه میزان با موسیقی ما تناسب دارد»

 

وی در ادامه قطعاتی از شعرهای عاقل شاهجهان آبادی با آواز ایران اجرا کرد.

 

 

هومن یوسفدهی، مصحح دیوان عاقل شاهجهان‌آبادی، در سخنان خود با اشاره به جایگاه این شاعر در سنت فارسی‌سرایی شبه‌قاره گفت: «عاقل شاهجهان‌آبادی زاده و پرورش‌یافته هندوستان بود و زبان مادری‌اش فارسی نبود. همین موضوع، ارزش سروده‌های او را دوچندان می‌کند؛ زیرا توانسته است آثاری درخور توجه به زبان فارسی خلق کند.»

وی افزود: «عاقل افزون بر شاعری، از دولتمردان عصر خود نیز بود و اشتغال اصلی او شعر نبود. با این حال، حجم قابل توجه آثار بر جای مانده از او، نشان‌دهنده علاقه عمیق و تسلطش بر زبان و ادبیات فارسی است.»

یوسفدهی با اشاره به پیشینه ادبی این شاعر اظهار کرد: «عاقل از شاگردان شهرت شیرازی بود و اشعار خود را در محضر او عرضه و اصلاح می‌کرد. همچنین در محافل ادبی بیدل دهلوی حضور داشت و از شعر او تأثیر پذیرفته بود. بررسی میزان و چگونگی تأثیرپذیری عاقل از بیدل، موضوعی است که به پژوهشی مستقل نیاز دارد.»

وی تصریح کرد: «اگرچه شعر عاقل از نظر کیفیت در سطح پایین‌تری نسبت به بیدل قرار می‌گیرد، اما در برخی جنبه‌های سبک هندی، حتی گام‌هایی فراتر از بیدل برمی‌دارد.»

وی در ادامه، مهم‌ترین ویژگی‌های ادبی این دیوان را همسو با شاخصه‌های سبک هندی دانست و افزود: «مضمون‌سازی، پیچیده‌گویی و بهره‌گیری از واژگان و تعبیرهای رایج در هندوستان، از مهم‌ترین ویژگی‌های شعر عاقل است.»

یوسفدهی در پایان، با ارائه چندین بیت از دیوان عاقل، مهم‌ترین مضامین اشعار عاقل شاهجهان‌آبادی را برشمرد و گفت: «ناپایداری و بی‌وفایی دنیا، پایبندی به اصول اخلاقی، نهی از باده‌گساری، اندرز به حاکمان و دنیاطلبان و همچنین تأمل درباره مرگ، از مهم‌ترین درون‌مایه‌های اشعار اوست؛ مضامینی که با سنت فکری و ادبی شاعران سبک هندی همخوانی دارد.»

رودرا گائوراو شرست، سفیر هند در ایران، نیز با تأکید بر پیوندهای تاریخی و فرهنگی دو کشور گفت: «سبک هندی در ادبیات را باید گنجینه‌ای مشترک میان فرهنگ ایران و هند دانست. زبان فارسی برای مدتی طولانی در هند، زبان رسمی دربار و محاکم بود و حتی پس از گسترش زبان انگلیسی نیز تا سال‌ها در نظام آموزشی این کشور جایگاه خود را حفظ کرد. برای شناخت فرهنگ هند و گذشته تاریخی خود، ناگزیر از آموختن و شناخت زبان فارسی هستیم. از همین رو، همکاری‌های فرهنگی میان ایران و هند برای ما اهمیت فراوانی دارد و امیدوارم این همکاری‌ها در آینده بیش از پیش گسترش یابد.»

وی همچنین با اشاره به فعالیت‌های سفارت هند در ایران اظهار کرد: «برخلاف رویه معمول بسیاری از سفارتخانه‌ها که عمدتاً بر حوزه‌های اقتصادی و امنیتی متمرکزند، تاکنون بخش مهمی از فعالیت‌های سفارت هند در ایران به برنامه‌ها و همکاری‌های فرهنگی اختصاص داشته است.»

در پایان این نشست، «دیوان عاقل شاهجهان‌آبادی» با حضور هومن یوسفدهی، مصحح اثر، سخنرانان برنامه، دبیر نشست، محمود سادات، معاون پژوهش و منابع دیجیتال سازمان، نماینده انتشارات سنگلج و جمعی از فعالان فرهنگی رونمایی شد.