به گزارش روابط‌عمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، مجموعه «در قاب یک سند» با هدف معرفی و بازشناسی اسناد مهم، کمترشناخته‌شده و گاه مغفول‌مانده موجود در گنجینه آرشیوی این سازمان طراحی شده است و در هر شماره، یکی از اسناد تاریخی، فرهنگی، اداری یا اجتماعی موجود در آرشیو ملی ایران را معرفی می‌کند.

ششمین شماره این مجموعه به معرفی یکی از اسناد موجود در آرشیو ملی ایران اختصاص دارد؛ سندی مربوط به دوره صفویه با عنوان «رقم (فرمان) شاه صفی به مرتضی‌قلی‌خان، بیگلربیگی مرو».

مهر این سند در وسط صفحه و با فاصله‌ای اندک در بالای متن قرار گرفته است. سجع مهر، عبارت «هست از جان غلام شاه صفی» در بخش میانی مهر است و در حاشیه آن نیز عبارت «اللهم صل علی النبی و الوصی و البتول و السبطین و السجاد و الباقر و الصادق و الکاظم و الرضا و التقی و النقی و العسکری و المهدی» آمده است.

تحمیدیه سند با عبارت «الملک لله» درست در بالای مهر و به رنگ طلایی نوشته شده است. طغرا نیز در ابتدای سطر نخست، با رنگ سرخ و با مضمون «فرمان همایون شد» نگاشته شده است.

از منظر شکل و سبک نگارش، متن سند دارای فاصله زیاد از حاشیه سمت راست و تقریباً بدون فاصله از حاشیه چپ است. فاصله میان سطور در سراسر متن مساوی است، جز در دو سطر پایانی که این فاصله اندکی کاهش یافته است. نوشتار سند نیز انحنای ملایمی به سمت چپ دارد. تعداد سطور محدود است و محتوای متن، ساده و روان نوشته شده است.

تاریخ تحریر این سند، رمضان‌المبارک سال ۱۰۴۷ هجری قمری، برابر با دی یا بهمن ۱۰۱۶ هجری خورشیدی است. این سند، فرمانی از شاه صفی صفوی خطاب به مرتضی‌قلی‌خان قاجار، بیگلربیگی مرو، است که در آن، اعزام چند تن از قالی‌بافان آن ناحیه نزد میرزامحمد برای مشارکت در تکمیل فرش‌های مخصوص آستانه مقدسه حضرت علی(ع) در نجف اشرف مورد دستور قرار گرفته است.

در دوران صفوی، قالی‌بافی به یکی از صنایع پررونق و بخش مهمی از ساختار اقتصادی کشور تبدیل شد. نمونه‌های نفیسی از قالی‌های آن دوران که شهرت جهانی یافته‌اند، همچنان در موزه‌ها و مجموعه‌های خصوصی نگهداری می‌شوند. شهرهایی چون تبریز، کاشان، اصفهان، مشهد و هرات از مراکز اصلی تولید فرش در این دوره بودند.

شاه عباس اول صفوی نیز با تأسیس کارگاه‌های قالی‌بافی در جوار کاخ سلطنتی، فرش‌هایی با طراحی ویژه و به دست هنرمندان ممتاز زمان خود تولید می‌کرد. برای تولید چنین فرش‌هایی، طراحان و استادکاران برجسته از شهرهای مختلف به پایتخت فراخوانده می‌شدند.

سند مورد بررسی، گویای استمرار همین سیاست در دوره شاه صفی است؛ زیرا بر اساس آن، قالی‌بافانی از مرو برای مشارکت در بافت فرش آستانه مطهر نجف اشرف انتخاب شده‌اند.

با توجه به سیاست‌های مذهبی صفویان و گرایش رسمی حکومت به تشیع دوازده‌امامی، توجه ویژه‌ای به عتبات عالیات در عراق وجود داشت. شاه صفی نیز پس از سفر به عراق، به میرزاتقی، وزیر دارالمرز، فرمان داد تا شهر نجف را بازسازی و عمران کند. از جمله اقدامات انجام‌شده در این دوره، انتقال آب به داخل روضه مطهر حضرت علی(ع) بود.

فرمان حاضر در راستای همین اقدامات مذهبی و عمرانی صادر شده و به تهیه قالی‌هایی برای آستانه حضرت علی(ع) اختصاص یافته است. پیش از این نیز شاه عباس اول قالی‌هایی به آستانه نجف اهدا کرده بود.

این سند از مجموعه اسناد اهدایی روانشاد دکتر محمدحسن گنجی است و با شناسه ۵۲۲۱-۹۹۸ در آرشیو ملی ایران به ثبت رسیده است.