سیرۀ رسولاللّه
نشست تخصصی بررسی کتاب «سیرۀ رسولاللّه» اثر عباس زریاب خویی با حضور سید صادق سجادی و علی بهرامیان در مرکز همایشهای بینالمللی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران برگزار شد.
به گزارش روابط عمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، چهل و دومین نشست از سلسله نشستهای «صد کتاب ماندگار قرن» برپا شد و طی آن، دو پژوهشگر برجسته حوزه تاریخ و متون اسلامی دیدگاه های خود را درباره ساختار، روش و اهمیت کتاب «سیرۀ رسول اللّه» بیان کردند.
در آغاز نشست، هدا جلیلی، دبیر جلسه، ضمن خیرمقدم به حاضران، توضیحات مختصری در باب کتاب و رویکرد زریاب خویی ارائه و سپس سخنرانان برنامه، علی بهرامیان و سید صادق سجادی را معرفی کرد.
جلیلی در سخنان خود گفت:
«مرحوم عباس زریاب خویی از برجسته ترین پژوهشگران تاریخ اسلام بود و کتاب سیرۀ رسول اللّه را با رویکردی دقیق و سنجیده نوشت. او در پیشگفتار کتاب به دو خطر مهم در تاریخنگاری سیره یعنی تاریخ نگری صرف و نسبی گرایی هشدار میدهد و قرآن را قطعی ترین منبع برای بازسازی حوادث میداند. با وجود حجم محدود، این کتاب رویکردی کاملاً سنجیده و علمی در بررسی سیره پیامبر ارائه میکند.»
در ادامه نشست، سید صادق سجادی با اشاره به اهمیت توجه به ذهنیت مؤلفان متون تاریخی گفت:
«بررسی کتاب سیرت رسول اللّه بدون توجه به ذهنیت و فضایی که محقق در آن زندگی میکند ممکن نیست و علاوه بر متن باید بر عقاید نویسنده نیز توجه داشت. دکتر زریاب از آن دسته پژوهشگرانی بود که حداکثر معنا را در حداقل لفظ میآورد و در همین کتاب کوچک نیز دریایی از اندیشه نهفته است.»
او در ادامه، با توضیح نگاه دوگانه زریاب خویی به سیره پیامبر افزود:
«نگاه او به سیره پیامبر دو وجه مهم داشت: یک نگاه تاریخی به سوانح ایام پیامبر، و یک نگاه اعتقادی و تعبدی. به باور ایشان، صبر و مدارای شگفت انگیز پیامبر در مکه خود یکی از نشانه های نبوت است؛ سعه صدر پیامبر، به تعبیر دکتر زریاب، خود معجزه است.»
سجادی همچنین به شیوه استفاده انتقادی زریاب از منابع اروپایی اشاره کرد و گفت:
«دکتر در کنار منابع درجه اول، از بعضی محققان اروپایی نیز استفاده کرده است، اما با نگاه انتقادی. او معتقد بود که مستشرقان با اینکه ممکن است تسلط بسیار زیادی بر منابع اسلامی داشته باشند، فاقد آن ذهنیتی هستند که فقط در محیط اسلامی و ایرانی طی ده ها سال در ذهن و جان یک انسان مسلمان شکل میگیرد.»
وی در تحلیل بخشهای مقدماتی کتاب نیز تأکید کرد:
«دکتر بخش مهمی از کتاب را به وضعیت عربستان پیش از اسلام اختصاص داده است؛ زیرا بدون دانستن ساختار قبیله، نسب، پیمان ها و سازمان اجتماعی مکه، هیچ تحقیقی در تاریخ اسلام به جایی نمیرسد.» او افزود: «متأسفانه ما در ایران در این زمینه بسیار کمتر کار کرده ایم؛ بلکه باید بگویم اصلاً کار نکرده ایم. ده ها کتاب درباره جاهلیت و مکه پیش از اسلام در زبان عربی وجود دارد، اما در زبان فارسی چیز قابل توجهی نداریم و این کتاب خلأ همین بخش را پر میکند.»
علی بهرامیان در ادامه درباره جایگاه زریاب خویی در مطالعات سیره گفت:
«زریاب خویی در فلسفه، حکمت، ادبیات عرب و تاریخ تبحر داشت و کمتر اتفاق میافتد پژوهشگری در همه این حوزه ها تا این اندازه مسلط باشد. او از معدود پژوهشگرانی بود که می توانست مسئله سیره را هم زمان با دقت تاریخی و توجه به امر قدسی بررسی کند.»
او با اشاره به جریانهای پژوهشی معاصر افزود:
«در دهه های اخیر گروهی از خاورشناسان کوشیده اند وجود تاریخی پیامبر را تنها به روایت منابع غیر اسلامی محدود کنند و حتی مدعی شدهاند که بخش بزرگی از روایات اسلامی ساخته دوره های بعد است. اما این جریان روش شناسی روشنی ندارد و بیش از آنکه نقد باشد، انکار است. زریاب برخلاف این رویکرد، راه اعتدال را در پیش گرفت؛ نه روایتها را مطلقاً رد کرد و نه بی چون و چرا پذیرفت، بلکه آن ها را با نقد، علم و احتیاط بررسی میکرد.»
بهرامیان در جمعبندی سخنان خود تأکید کرد:
«سیره پیامبر را نمی توان بدون آگاهی از سیاست بنی امیه و بنی عباس فهم کرد و زریاب دقیقاً همین نگاه ترکیبی را داشت؛ نگاهی که امروز نیز برای پژوهشگران جوان یک الگوست.» او در پایان افزود:
«کتاب زریاب نشان میدهد که چگونه میتوان با احاطه بر قرآن، حدیث، سیره نگاری و تاریخ اموی و عباسی، تصویری معتدل، علمی و منصفانه از زندگی پیامبر عرضه کرد.»
در پایان برنامه، کلیپی از زندگی و آثار زنده یاد زریاب خویی، که به همت سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران تهیه شده بود، پخش شد و حاضران در بخش پرسش و پاسخ به گفت و گو درباره اندیشه ها و آثار او پرداختند.
